Seensa — keeyyata 1
Nuti dameewwan saayinsii keenya irraa kaanee hojiiwwan gosa namaa keessaa hunda caalaa balaadhaaf fi badiisaaf nama saaxilan, jechuunis jeequmsaa fi waraana, irratti hojjechuun itti gaafatamummaa keenya akka ta'e amanna. Saayinsiin oomisha aadaa namootaa waan ta'eef, murtii dhumaa yookaan ibsa waan hunda hammatu kennuu akka hin dandeenye hubanna. Akkasumas deeggarsa abbootii taayitaa magaalaa Seviil fi bakka bu'oota UNESCO Ispeen galateeffanna. Nuti hayyoonni addunyaa bakka gara garaa irraa dhufnee, dameewwan saayinsii dhimma kana ilaallatan keessatti hojjennee fi armaan gaditti mallatteessine, walitti dhufnee Ibsa waa'ee Jeequmsaa kana irratti walii galleerra. Ibsicha keessatti, himannoowwan baayoloojii ragaan isaanii falmisiisaa ta'e, kanneen namoonni tokko tokko, ogeessota damee keenya keessaas ta'an, jeequmsaa fi waraana sirrii fakkeessuuf itti fayyadaman ni mormina. Himannoowwan kunneen bara keenya keessatti abdii kutannaa babal'isuuf gumaachaniiru. Kanaaf, himannoowwan dogoggoraa kana ifatti, qorannoodhaan fi of eeggannoodhaan diduun Bara Nagaa Idil-addunyaa kanaaf gumaacha guddaa taasisuu akka danda'u ni amanna.
Seensa — keeyyata 2
Yaad-rimeewwanii fi ragaa saayinsii jeequmsaa fi waraanaaf sababaa godhachuuf karaa dogoggoraatiin itti fayyadamuun waan haaraa miti; saayinsiin ammayyaa erga jalqabee kaasee ni jira. Fakkeenyaaf, yaad-rimeen jijjiirama lubbu-qabeeyyii (evolution) waraana qofa osoo hin taane, duguuggaa sanyii, koloneeffannaa fi hacuuccaa namoota dadhaboo sirrii fakkeessuuf itti fayyadameera.
Seensa — keeyyata 3
Ejjennoo keenya yaadota ijoo shaniin dhiheessina. Jeequmsaa fi waraana ilaalchisee gaaffiiwwan biroo hedduun, dameewwan saayinsii keenya irraa ilaalamanii faayidaa qaban akka jiran ni beekna. Garuu asitti tarkaanfii jalqabaa baay'ee barbaachisaa ta'ee nutti mul'atu qofa irratti xiyyeeffanna.
Yaada 1 — keeyyata 1
AKKA SAAYINSIITTI SIRRII MITI, waraana gochuuf fedhii yookaan amala abbootii keenya bineensota irraa dhaalle jechuun. Walitti bu'iinsi gosoota bineensotaa hedduu keessatti bal'inaan ni mul'ata. Haa ta'u malee, bineensota haala uumamaa isaanii keessatti jiraatan keessaa gareewwan qindaa'an kanneen sanyii tokko keessaa ta'an gidduutti walitti bu'iinsa badiisa guddaa fidu ilaalchisee fakkeenyota muraasa qofatu gabaafame; isaan keessaa tokko illee meeshaa akka meeshaa waraanaatti addatti hojjetame fayyadamuu hin agarsiisu. Bineensonni sanyii biraa adamsanii nyaachuun amala uumamaa ta'e, jeequmsa miseensota sanyii tokko gidduutti raawwatamu waliin wal qixxeessuun hin danda'amu. Waraanni akka taatee hawaasummaa addatti namoota waliin walqabatuudha; bineensota biroo keessatti hin mul'atu.
Yaada 1 — keeyyata 2
Waraanni yeroo gara yerootti haala guddaadhaan jijjiiramuun isaa, bu'aa aadaa akka ta'e agarsiisa. Walitti dhufeenyi isaa baayoloojii waliin qabu irra caalaa afaaniin kan raawwatamuudha; afaan gareewwan akka wal qindeessan, teeknooloojii akka walitti dabarsan fi meeshaalee akka itti fayyadaman taasisa. Waraanni gama baayoloojiitiin ta'uu ni danda'a; garuu waan dirqamaan ta'uu qabu miti. Yeroo fi bakka adda addaatti hangam akka uumamuufi maal akka fakkaatu garaagarummaa qabuun isaa kana agarsiisa. Aadaawwan waggoota dhibba hedduuf waraana hin goone ni jiru; aadaawwan yeroo muraasa keessatti waraana irra deddeebi'anii godhan, yeroo biraatti immoo hin goone ni jiru.
Yaada 2
AKKA SAAYINSIITTI SIRRII MITI, waraanni yookaan amala jeequmsaa biroo kamiyyuu uumama namaa keessatti sanyuddeen (gene) dursee saganteeffameera jechuun. Sanyuddeewwan sadarkaa hojii sirna narvii hundatti qooda qabaatanis, dandeettii guddinaa kan naannoo uumamaa fi hawaasummaa waliin walitti dhufeenya qabaachuun qofa dhugoomuu danda'u kennu. Namoonni muuxannoon hammam akka isaan jijjiiru ilaalchisee garaagarummaa qabaatanis, amala dhuunfaa isaanii kan murteessu walitti dhufeenya dhaala sanyuddee isaanii fi haala guddifamaa isaanii gidduu jiruudha. Dhukkuboota addaa baay'ee muraasa ta'an irraa kan hafe, sanyuddeewwan namoota dirqamaan gara jeequmsaatti jallatan hin uumani. Akkasumas, namoonni dirqamaan jeequmsa irraa akka fagaatan hin murteessan. Sanyuddeewwan dandeettii amala keenya uumuu keessatti qooda qabaatanis, bu'aa dhumaa ofumaan hin murteessan.
Yaada 3
AKKA SAAYINSIITTI SIRRII MITI, adeemsa jijjiirama uumamaa namaa keessatti amala weeraraa amala biroo caalaa filatameera jechuun. Gosoota lubbu-qabeeyyii sirriitti qoraman hunda keessatti, sadarkaan miseensi tokko garee isaa keessatti qabu dandeettii waliin hojjechuu fi hojii hawaasummaa caasaa garee sanaaf barbaachisu raawwachuudhaan argama. ‘Ol'aantummaan’ garee keessatti jiraatu hidhaminsa hawaasummaa fi miseensummaa garee waliin walqabata; humna qaamaa nama biraa caalu qabaachuu fi fayyadamuu qofaan hin murtaa'u, ta'us amalli weeraraa keessatti qooda ni qaba. Yeroo bineensota irratti amala weeraraa cimsuuf filannoon sanyuddee namoonni qopheessan taasifame, bineensota baay'ee weerartoota ta'an yeroo gabaabaa keessatti argamsiiseera. Kunis haala uumamaa keessatti amala weeraraa sadarkaa hunda caalutti hin filatamne ta'uu agarsiisa. Bineensonni yaalii keessatti amala weeraraa cimaa qabaatanii uumaman yeroo garee hawaasummaa keessa jiraatan, caasaa hawaasummaa garee sanaa ni jeequ yookaan garee keessaa ni ari'amu. Jeequmsi dhaala jijjiirama uumamaa keenya keessas, sanyuddee keenya keessas hin jiru.
Yaada 4
AKKA SAAYINSIITTI SIRRII MITI, namoonni ‘sammuu jeequmsa qabu’ qabaatu jechuun. Sirna narvii jeequmsa raawwachuuf nu dandeessisu qabnus, sirni kun kaka'umsa keessaa yookaan alaa irraa ka'uun ofumaan hin hojjatu. Akka piraayimeetota sadarkaa ol'aanaa biroo, garuu bineensota biroo irraa adda ta'een, adeemsoonni narvii keenya sadarkaa ol'aanaa kaka'umsa kana osoo gochaan hin raawwatamin dura ni calalu. Akkaataa itti hojjen nu barsiifamnee fi hawaasa keessatti itti guddifamneen bocama. Sirna narvii qaama keenyaa keessatti wanti deebii jeequmsaatiin akka kenninu nu dirqisiisu hin jiru.
Yaada 5
AKKA SAAYINSIITTI SIRRII MITI, waraanni ‘fedhii uumamaa’ (instinct) yookaan kaka'umsa tokko qofaan dhufa jechuun. Waraanni ammayyaa yeroo mul'ataa dhufe keessatti, wantoota miiraa fi kaka'umsa, yeroo tokko tokko ‘fedhii uumamaa’ jedhamee waamaman, caalaa ol'aantummaa yaadaa fi hubannoo irratti hundaa'an gara ol'aantummaa qabaachuutti jijjiiramaa dhufe. Waraanni ammayyaa amala dhuunfaa akka ajajaaf abboomamuu, salphaatti yaada namoota biroo fudhachuu fi yaada olaanaa tokkoof of kennuu; dandeettii hawaasummaa akka afaanii; akkasumas yaada sababa irratti hundaa'e kan akka baasii shallaguu, karoora baasuu fi odeeffannoo qindeessuu dhaabbilee keessatti itti fayyadamuu of keessaa qaba. Teeknooloojiin waraana ammayyaa amala jeequmsa waliin walqabatan humnaan guddiseera; kun leenjii namoota kallattiin waraanan keessattiis, hawaasni bal'aan waraana akka deeggaru qopheessuu keessattiis mul'ata. Guddina kana irraa kan ka'e, amaloonni kunneen bu'aa adeemsichaa osoo ta'anii jiranii, yeroo baay'ee akka waan sababoota isaa ta'anitti dogoggoraan ilaalamu.
Xumura
Xumura irratti, baayoloojiin ilmaan namootaa waraanaaf akka hin murteessine, namoonnis abdii kutannaa baayoloojii irratti hundaa'e irraa bilisa ta'anii hojiiwwan jijjiiramaa Bara Nagaa Idil-addunyaa kanaa fi waggoota itti aananiif barbaachisan hojjachuuf ofitti amanamummaa argachuu akka danda'an ibsina. Hojiiwwan kunneen irra caalaa hojii dhaabbilee fi gareewwanii ta'anis, hubannoo namoota dhuunfaa keessatti hirmaataniirrattis hirkatu; namoota kanaaf abdii kutannaanii fi abdii qabaachuun murteessaadha. Akkuma ‘waraanni sammuu namootaa keessatti jalqabu’, nagaas sammuu keenya keessatti jalqaba. Gosni waraana kalaqe sun nagaas uumuu ni danda'a. Itti gaafatamummaan tokkoon tokkoon keenya irra jira.
Guyyaa
Seviil, 16 Caamsaa 1986