Dibaji
Tukiamini kwamba ni wajibu wetu kushughulikia, kwa mtazamo wa taaluma zetu, shughuli hatari zaidi na zenye uharibifu mkubwa zaidi za spishi yetu, yaani vurugu na vita; tukitambua kwamba sayansi ni zao la utamaduni wa binadamu ambalo haliwezi kuwa la mwisho wala kujumuisha kila kitu; na tukitoa shukrani zetu kwa msaada wa mamlaka za Seville na wawakilishi wa UNESCO ya Hispania; sisi, wasomi tuliotia saini kutoka sehemu mbalimbali za dunia na taaluma husika za sayansi, tumekutana na kukubaliana kuhusu Tamko lifuatalo juu ya Vurugu. Katika tamko hili, tunapinga baadhi ya matokeo ya kibaiolojia yanayodaiwa kuwa sahihi, ambayo yametumiwa, hata na baadhi ya wataalamu wa fani zetu, kuhalalisha vurugu na vita. Kwa kuwa madai hayo yamechangia hali ya kukata tamaa katika wakati wetu, tunaamini kwamba kuyakanusha waziwazi na kwa uangalifu madai hayo yasiyo sahihi kunaweza kuchangia kwa kiasi kikubwa Mwaka wa Kimataifa wa Amani.
Matumizi mabaya ya nadharia na data za kisayansi ili kuhalalisha vurugu na vita si jambo jipya; yamefanyika tangu mwanzo wa sayansi ya kisasa. Kwa mfano, nadharia ya mageuzi imetumiwa kuhalalisha si vita pekee, bali pia mauaji ya kimbari, ukoloni na ukandamizaji wa walio dhaifu.
Tunaeleza msimamo wetu kwa hoja tano. Tunafahamu kwamba kuna masuala mengine mengi yanayohusu vurugu na vita ambayo yanaweza kushughulikiwa kwa manufaa kutoka mitazamo ya taaluma zetu, lakini hapa tunajikita katika kile tunachokiona kuwa hatua ya kwanza muhimu sana.
Hoja ya kwanza
Si sahihi kisayansi kusema kwamba tumerithi mwelekeo wa kufanya vita kutoka kwa mababu zetu wa wanyama. Ingawa mapigano hutokea katika spishi nyingi za wanyama, ni visa vichache tu vya mapigano yenye uharibifu mkubwa kati ya vikundi vilivyojipanga vya viumbe wa spishi moja ambavyo vimewahi kuripotiwa miongoni mwa wanyama wanaoishi katika mazingira yao ya asili; na hakuna kisa kati ya hivyo kilichohusisha matumizi ya zana zilizotengenezwa mahsusi kuwa silaha. Uwindaji wa kawaida wa wanyama wa spishi nyingine kwa ajili ya chakula hauwezi kulinganishwa na vurugu ndani ya spishi moja. Vita ni jambo la kipekee kwa binadamu na halitokei kwa wanyama wengine.
Ukweli kwamba vita vimebadilika sana kadiri muda ulivyopita unaonyesha kwamba ni zao la utamaduni. Uhusiano wake na biolojia ni hasa kupitia lugha, ambayo huwezesha uratibu wa vikundi, uenezaji wa teknolojia na matumizi ya zana. Vita vinawezekana kibiolojia, lakini si jambo lisiloepukika; hilo linaonekana katika tofauti za kutokea kwake na namna yake katika nyakati na maeneo mbalimbali. Kuna tamaduni ambazo hazijashiriki vita kwa karne nyingi, na kuna tamaduni ambazo zimekuwa zikishiriki vita mara kwa mara katika vipindi fulani lakini si katika vipindi vingine.
Hoja ya pili
Si sahihi kisayansi kusema kwamba vita au tabia nyingine yoyote ya vurugu imepangwa kijeni ndani ya asili yetu ya kibinadamu. Ingawa jeni zinahusika katika ngazi zote za utendaji wa mfumo wa neva, zinatoa uwezo wa ukuaji unaoweza kudhihirika tu kwa mwingiliano na mazingira ya kiikolojia na kijamii. Ingawa watu hutofautiana katika namna walivyo tayari kuathiriwa na uzoefu wao, mwingiliano kati ya urithi wao wa kijeni na hali za malezi ndio unaoamua haiba zao. Isipokuwa katika hali nadra za ugonjwa, jeni hazizalishi watu ambao lazima wawe na mwelekeo wa kufanya vurugu. Wala jeni haziamui kuwa watu lazima wawe na mwelekeo wa kutofanya vurugu. Ingawa jeni zinashiriki katika kujenga uwezo wetu wa kitabia, jeni peke yake hazibainishi matokeo ya tabia hiyo.
Hoja ya tatu
Si sahihi kisayansi kusema kwamba katika mchakato wa mageuzi ya binadamu kulikuwa na uteuzi uliopendelea tabia ya uchokozi zaidi kuliko aina nyingine za tabia. Katika spishi zote zilizochunguzwa kwa kina, hadhi ya kiumbe ndani ya kundi hupatikana kupitia uwezo wa kushirikiana na kutekeleza majukumu ya kijamii yanayolingana na muundo wa kundi hilo. ‘Utawala’ unahusisha mafungamano na mahusiano ya kijamii; si suala la kuwa na nguvu kubwa zaidi za kimwili na kuzitumia tu, ingawa unajumuisha pia tabia za uchokozi. Pale uteuzi wa kijeni wa tabia ya uchokozi ulipoanzishwa kwa njia ya bandia kwa wanyama, umefanikiwa kwa haraka kutoa viumbe wenye uchokozi uliokithiri; jambo hili linaonyesha kwamba uchokozi haukuteuliwa kwa kiwango cha juu kabisa katika mazingira ya asili. Wanyama hao wenye uchokozi uliokithiri, waliozalishwa katika majaribio, wanapokuwa katika kundi la kijamii, ama huvuruga muundo wake wa kijamii au hufukuzwa. Vurugu hazimo katika urithi wetu wa mageuzi wala katika jeni zetu.
Hoja ya nne
Si sahihi kisayansi kusema kwamba binadamu wana ‘ubongo wenye vurugu’. Ingawa tuna mfumo wa neva unaotuwezesha kutenda kwa vurugu, mfumo huo hauwashwi moja kwa moja na vichocheo vya ndani au vya nje. Kama primati wa ngazi ya juu, na tofauti na wanyama wengine, michakato yetu ya juu ya neva huchuja vichocheo hivyo kabla havijageuzwa kuwa vitendo. Namna tunavyotenda inaathiriwa na jinsi tulivyojifunza kuitikia hali mbalimbali na jinsi tulivyolelewa kijamii. Hakuna kitu katika fiziolojia ya mfumo wetu wa neva kinachotulazimisha kuitikia kwa vurugu.
Hoja ya tano
Si sahihi kisayansi kusema kwamba vita husababishwa na ‘silika’ au msukumo mmoja wowote. Kuibuka kwa vita vya kisasa kumekuwa safari kutoka kutawaliwa zaidi na mambo ya kihisia na misukumo, ambayo wakati mwingine huitwa ‘silika’, hadi kutawaliwa zaidi na mambo ya utambuzi na fikra. Vita vya kisasa vinahusisha matumizi ya kitaasisi ya sifa za watu binafsi kama utii, urahisi wa kushawishika na imani katika maadili au malengo; stadi za kijamii kama lugha; na mazingatio ya kimantiki kama kuhesabu gharama, kupanga na kuchakata taarifa. Teknolojia ya vita vya kisasa imezidisha sifa zinazohusishwa na vurugu, katika mafunzo ya wapiganaji wanaoshiriki moja kwa moja vitani na katika maandalizi ya kupata uungwaji mkono kwa vita miongoni mwa umma. Kwa sababu ya ukuzaji huo, sifa hizi mara nyingi huchukuliwa kimakosa kuwa sababu za mchakato huu badala ya matokeo yake.
Hitimisho
Tunafikia hitimisho kwamba biolojia haiwahukumu wanadamu kuishi katika vita, na kwamba wanadamu wanaweza kujikomboa kutoka kifungo cha kukata tamaa kunakotokana na maelezo ya kibaiolojia, na kupata kujiamini kwa kuchukua hatua za mabadiliko zinazohitajika katika Mwaka huu wa Kimataifa wa Amani na katika miaka itakayofuata. Ingawa hatua hizi kwa kiasi kikubwa ni za kitaasisi na za pamoja, zinategemea pia ufahamu wa kila mshiriki, ambaye kwake kukata tamaa au kuwa na matumaini ni mambo muhimu. Kama vile ‘vita huanzia katika akili za watu’, amani pia huanzia katika akili zetu. Spishi ileile iliyobuni vita ina uwezo wa kubuni amani. Wajibu huo ni wa kila mmoja wetu.
Seville, 16 Mei 1986