Gabatarwa
Mun yi imani cewa alhakinmu ne, ta fuskar fannonin iliminmu, mu tattauna ayyukan jinsinmu na ɗan Adam da suka fi hatsari da halaka, wato tashin hankali da yaƙi; muna kuma fahimtar cewa kimiyya abu ne da al'adun ɗan Adam suka samar, don haka ba za ta iya zama hukunci na ƙarshe ko ta ƙunshi komai ba; muna kuma godiya ga hukumomin Seville da wakilan UNESCO na Spain saboda goyon bayansu. Mu, masana daga sassa daban-daban na duniya da fannonin ilimi masu dacewa, waɗanda muka sanya hannu a ƙasa, mun taru muka amince da wannan Sanarwa kan Tashin Hankali. A cikinta muna ƙalubalantar wasu sakamakon binciken halittu da ake ikirarin an gano, waɗanda aka yi amfani da su wajen ba da hujjar tashin hankali da yaƙi, har ma wasu masana a fannoninmu sun yi hakan. Tun da irin waɗannan ikirari sun taimaka wajen haifar da yanayin rashin fata a zamaninmu, muna ganin cewa ƙin amincewa da waɗannan maganganun kuskure a fili, bayan nazari mai zurfi, na iya bayar da muhimmiyar gudummawa ga Shekarar Zaman Lafiya ta Duniya.
Yin amfani da ƙa'idoji da bayanan kimiyya ta hanyar da ba ta dace ba domin ba da hujjar tashin hankali da yaƙi ba sabon abu ba ne; ana yin hakan tun daga farkon kimiyyar zamani. Alal misali, an yi amfani da ƙa'idar juyin halitta wajen ba da hujja ba kawai ga yaƙi ba, har ma ga kisan kiyashi, mulkin mallaka, da danniya ga masu rauni.
Muna bayyana matsayinmu ta hanyar ƙa'idoji guda biyar. Mun san akwai sauran tambayoyi da yawa game da tashin hankali da yaƙi waɗanda fannoninmu za su iya taimakawa wajen tattaunawa mai amfani a kansu. Amma a nan mun takaita kan abin da muke ganin shi ne mataki na farko mai matuƙar muhimmanci.
Ƙa'ida ta farko
A kimiyyance, ba daidai ba ne a ce mun gaji karkata zuwa yin yaƙi daga kakanninmu na dabbobi. Ko da yake faɗa yana faruwa a tsakanin nau'o'in dabbobi da yawa, misalai kaɗan ne kawai aka taɓa ruwaitowa na faɗa mai halaka tsakanin ƙungiyoyi masu tsari na dabbobin nau'i guda da suke rayuwa a yanayi na halitta; kuma babu ɗaya daga cikin waɗannan da ya shafi amfani da kayan aikin da aka ƙera musamman a matsayin makamai. Ba daidai ba ne a ɗauki farautar wata halitta domin abinci a matsayin abu ɗaya da tashin hankali tsakanin mambobin nau'i guda. Yaƙi wani al'amari ne da ya keɓanta ga ɗan Adam; ba ya faruwa a sauran dabbobi.
Kasancewar yadda ake yaƙi ya sauya ƙwarai a tsawon tarihi yana nuna cewa yaƙi samfurin al'adu ne. Dangantakarsa da ilimin halittu ta fi kasancewa ta hanyar harshe, wanda yake ba ƙungiyoyi damar tsara ayyuka tare, yaɗa fasaha, da amfani da kayan aiki. Ta fuskar ilimin halittu, yaƙi abu ne mai yiwuwa, amma ba dole ne ya faru ba; bambancin yawan faruwarsa da yanayinsa a wurare da lokuta daban-daban yana nuna haka. Akwai al'ummomin da ba su yi yaƙi ba tsawon ƙarnuka, kuma akwai waɗanda suka yi yaƙi akai-akai a wasu lokuta amma ba a wasu lokutan ba.
Ƙa'ida ta biyu
A kimiyyance, ba daidai ba ne a ce yaƙi ko wani hali na tashin hankali an riga an tsara shi ta hanyar ƙwayoyin gado a cikin ɗabi'ar ɗan Adam. Duk da cewa ƙwayoyin gado suna da hannu a duk matakan aikin tsarin jijiyoyi, abin da suke bayarwa shi ne yiwuwar ci gaba wadda take zama gaskiya ne kawai idan ta yi hulɗa da muhallin halitta da na zamantakewa. Ko da yake mutane sun bambanta game da yadda abubuwan da suka fuskanta ke shafarsu, hulɗar abin da suka gada ta fuskar ƙwayoyin gado da yanayin tarbiyyarsu ce ke ƙayyade halayensu. Sai dai a wasu cututtuka da ba safai ake samu ba, ƙwayoyin gado ba sa samar da mutane waɗanda dole ne su kasance masu karkata zuwa tashin hankali. Haka kuma ba sa ƙayyade dole ne mutum ya kasance akasin haka. Ƙwayoyin gado suna da hannu a samar da iyawarmu ta ɗabi'a, amma ba su kaɗai ne ke ƙayyade sakamakon ƙarshe ba.
Ƙa'ida ta uku
A kimiyyance, ba daidai ba ne a ce a cikin juyin halittar ɗan Adam an fi zaɓar halayen kai hari fiye da sauran nau'o'in halaye. A duk nau'o'in halittun da aka yi nazari sosai a kansu, matsayin mutum ko dabba a cikin ƙungiya yana samuwa ne ta hanyar iya haɗin kai da cika ayyukan zamantakewa da suka dace da tsarin ƙungiyar. 'Mallakar rinjaye' tana da alaƙa da ɗaurin zumuncin zamantakewa da kasancewa cikin ƙungiyoyi; ba wai kawai mallakar ƙarfin jiki fiye da wasu da amfani da shi ba ne, ko da yake lallai tana haɗawa da halayen kai hari. Lokacin da ɗan Adam ya shirya zaɓin ƙwayoyin gado don ƙara halayen kai hari a dabbobi, an sami dabbobi masu tsananin kai hari cikin sauri; wannan yana nuna cewa a yanayi na halitta ba a zaɓi halayen kai hari zuwa matuƙa ba. Idan aka saka irin waɗannan dabbobin da aka samar ta gwaji cikin ƙungiyar zamantakewa, ko dai su rushe tsarin ƙungiyar ko kuma a kore su. Tashin hankali ba ya cikin gadon juyin halittarmu, kuma ba ya cikin ƙwayoyin gadonmu.
Ƙa'ida ta huɗu
A kimiyyance, ba daidai ba ne a ce ɗan Adam yana da 'ƙwaƙwalwar tashin hankali'. Ko da yake muna da tsarin jijiyoyi da ke ba mu damar aikata tashin hankali, ba a kunna shi kai tsaye ta hanyar abubuwan motsawa da suka fito daga cikin jiki ko daga wajensa. Kamar manyan birai, kuma ba kamar sauran dabbobi ba, manyan hanyoyin aikin jijiyoyinmu suna tantance irin waɗannan abubuwan motsawa kafin mu mayar da martani a kansu. Yadda muke aikata abubuwa yana samuwa ne ta hanyar yadda aka koya mana halaye da yadda muka taso a zamantakewa. Babu wani abu a tsarin aikin jijiyoyin jikinmu da ke tilasta mana mu mayar da martani da tashin hankali.
Ƙa'ida ta biyar
A kimiyyance, ba daidai ba ne a ce yaƙi yana faruwa ne saboda 'ilhami' ko wani dalili guda ɗaya da ke motsa mutum. Samuwar yaƙin zamani ta kasance sauyawa daga fifikon abubuwan motsin rai da dalilan da ke motsa mutum, waɗanda wani lokaci ake kira 'ilhami', zuwa fifikon abubuwan tunani da fahimta. A yaƙin zamani, cibiyoyi suna amfani da siffofin mutum kamar biyayya, sauƙin rinjayar mutum, da bin manufa; da ƙwarewar zamantakewa kamar harshe; da tunani mai lissafi kamar lissafin abin da aiki zai ci, tsara aiki, da sarrafa bayanai. Fasahar yaƙin zamani ta sa an ƙara nuna halayen da ake dangantawa da tashin hankali fiye da yadda suke, a horar da mutanen da suke shiga faɗa a zahiri da kuma a shirya jama'a su goyi bayan yaƙi. Sakamakon wannan ƙarin nuna halaye, sau da yawa ana kuskuren ɗaukar halayen a matsayin musabbabin wannan tsari maimakon sakamakonsa.
Kammalawa
Muna kammalawa da cewa ilimin halittu ba ya hukunta ɗan Adam da dole sai ya yi yaƙi; ɗan Adam na iya 'yantar da kansa daga ɗaurin rashin fata bisa dalilan ilimin halittu, ya kuma samu ƙarfin gwiwa don ɗaukar ayyukan sauyi da ake bukata a wannan Shekarar Zaman Lafiya ta Duniya da shekarun da za su biyo baya. Ko da yake waɗannan ayyuka galibi na cibiyoyi ne da na gama-gari, suna kuma dogara ga fahimtar kowane mahalarci, wanda rashin fata da kyakkyawan fata suke da matuƙar muhimmanci a gare shi. Kamar yadda 'yaƙe-yaƙe suke farawa a zukatan mutane', zaman lafiya ma yana farawa a zukatanmu. Jinsin da ya ƙirƙiri yaƙi yana da ikon ƙirƙirar zaman lafiya. Alhakin yana kan kowannenmu.
Seville, 16 ga Mayu, 1986