Նախաբան — պարբերություն 1
Համոզված լինելով, որ մեր մասնագիտական գիտակարգերի տեսանկյունից մեր տեսակի ամենավտանգավոր և ավերիչ գործունեությունները՝ բռնությունն ու պատերազմը, ուսումնասիրելն ու դրանց անդրադառնալը մեր պատասխանատվությունն է, ընդունելով, որ գիտությունը մարդկային մշակույթի արդյունք է և չի կարող լինել վերջնական կամ համապարփակ, ինչպես նաև երախտագիտությամբ նշելով Սևիլիայի իշխանությունների և Իսպանիայի ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի ներկայացուցիչների աջակցությունը՝ մենք՝ աշխարհի տարբեր երկրներից և համապատասխան գիտական ոլորտներից եկած ներքոստորագրյալ գիտնականներս, հավաքվել և համաձայնության ենք եկել բռնության վերաբերյալ հետևյալ հայտարարության շուրջ։ Այստեղ մենք վիճարկում ենք կենսաբանական հայտնագործություններ համարվող մի շարք պնդումներ, որոնք նույնիսկ մեր գիտակարգերի որոշ ներկայացուցիչներ օգտագործել են բռնությունն ու պատերազմը արդարացնելու համար։ Քանի որ այդ ենթադրյալ հայտնագործությունները նպաստել են մեր ժամանակներում հոռետեսական մթնոլորտի ձևավորմանը, մենք գտնում ենք, որ այս սխալ պնդումների բացահայտ և կշռադատված մերժումը կարող է նշանակալի ներդրում լինել Խաղաղության միջազգային տարում։
Բռնությունն ու պատերազմը արդարացնելու նպատակով գիտական տեսությունների և տվյալների չարաշահումը նոր երևույթ չէ. այն գոյություն ունի ժամանակակից գիտության սկզբնավորումից ի վեր։ Օրինակ՝ էվոլյուցիայի տեսությունն օգտագործվել է ոչ միայն պատերազմը, այլև ցեղասպանությունը, գաղութատիրությունն ու թույլերի ճնշումն արդարացնելու համար։
Մենք մեր դիրքորոշումը ներկայացնում ենք հինգ դրույթների տեսքով։ Գիտակցում ենք, որ բռնության և պատերազմի վերաբերյալ շատ այլ հարցեր էլ կան, որոնց հնարավոր է արդյունավետորեն անդրադառնալ մեր գիտակարգերի տեսանկյունից, սակայն այստեղ սահմանափակվում ենք այն հարցով, որը համարում ենք չափազանց կարևոր առաջին քայլ։
Առաջին դրույթ — պարբերություն 1
ԳԻՏԱԿԱՆՈՐԵՆ ՍԽԱԼ Է ՊՆԴԵԼ, ԹԵ ՊԱՏԵՐԱԶՄ ՎԱՐԵԼՈՒ ՀԱԿՈՒՄԸ ՄԵՆՔ ԺԱՌԱՆԳԵԼ ԵՆՔ ՄԵՐ ԿԵՆԴԱՆԱԿԱՆ ՆԱԽՆԻՆԵՐԻՑ։ Թեև կենդանական աշխարհում կռիվները լայնորեն տարածված են, բնական պայմաններում ապրող տեսակների դեպքում կազմակերպված խմբերի միջև կործանարար ներտեսակային բախումների միայն մի քանի դեպք է երբևէ արձանագրվել, և դրանցից ոչ մեկում չեն օգտագործվել որպես զենք հատուկ նախագծված գործիքներ։ Այլ տեսակների որսով սովորական սնվելը չի կարելի նույնացնել նույն տեսակի ներսում տեղի ունեցող բռնության հետ։ Պատերազմը բացառապես մարդուն հատուկ երևույթ է և չի հանդիպում այլ կենդանիների մոտ։
Այն փաստը, որ ժամանակի ընթացքում պատերազմն այդքան արմատապես փոխվել է, ցույց է տալիս, որ այն մշակույթի արդյունք է։ Կենսաբանության հետ դրա կապը հիմնականում իրականացվում է լեզվի միջոցով, որը հնարավոր է դարձնում խմբերի գործողությունների համակարգումը, տեխնոլոգիաների փոխանցումը և գործիքների օգտագործումը։ Պատերազմը կենսաբանորեն հնարավոր է, բայց անխուսափելի չէ, ինչի վկայությունն է ժամանակի և տարածության մեջ դրա առկայության ու բնույթի փոփոխականությունը։ Կան մշակույթներ, որոնք դարեր շարունակ պատերազմ չեն վարել, և կան մշակույթներ, որոնք որոշ ժամանակաշրջաններում հաճախ են պատերազմել, իսկ մյուսներում՝ ոչ։
Երկրորդ դրույթ
ԳԻՏԱԿԱՆՈՐԵՆ ՍԽԱԼ Է ՊՆԴԵԼ, ԹԵ ՊԱՏԵՐԱԶՄԸ ԿԱՄ ՑԱՆԿԱՑԱԾ ԱՅԼ ԲՌՆԻ ՎԱՐՔԱԳԻԾ ԳԵՆԵՏԻԿՈՐԵՆ ԾՐԱԳՐԱՎՈՐՎԱԾ Է ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ԲՆՈՒԹՅԱՆ ՄԵՋ։ Թեև գեները մասնակցում են նյարդային համակարգի գործունեության բոլոր մակարդակներին, դրանք տալիս են զարգացման ներուժ, որը կարող է իրացվել միայն էկոլոգիական և սոցիալական միջավայրի հետ փոխազդեցության պայմաններում։ Թեպետ անհատները տարբերվում են այն բանում, թե որքանով են հակված իրենց փորձառության ազդեցությանը, նրանց անհատականությունը որոշվում է գենետիկական ժառանգության և դաստիարակության պայմանների փոխազդեցությամբ։ Բացառությամբ հազվադեպ ախտաբանական դեպքերի՝ գեները չեն ձևավորում այնպիսի անհատներ, որոնք անպայման նախատրամադրված են բռնության։ Դրանք չեն որոշում նաև հակառակը։ Թեև գեները համատեղ մասնակցում են մեր վարքային կարողությունների ձևավորմանը, դրանք ինքնուրույն չեն կանխորոշում արդյունքը։
Երրորդ դրույթ
ԳԻՏԱԿԱՆՈՐԵՆ ՍԽԱԼ Է ՊՆԴԵԼ, ԹԵ ՄԱՐԴՈՒ ԷՎՈԼՅՈՒՑԻԱՅԻ ԸՆԹԱՑՔՈՒՄ ԱԳՐԵՍԻՎ ՎԱՐՔԱԳԻԾՆ ԱՅԼ ՎԱՐՔԱԳԾԵՐԻ ՀԱՄԵՄԱՏ ԱՎԵԼԻ ՇԱՏ Է ԵՆԹԱՐԿՎԵԼ ԸՆՏՐՈՒԹՅԱՆ։ Լավ ուսումնասիրված բոլոր տեսակների դեպքում խմբի ներսում դիրքը ձեռք է բերվում համագործակցելու և տվյալ խմբի կառուցվածքին համապատասխան սոցիալական գործառույթներ կատարելու կարողության շնորհիվ։ «Գերակայությունը» ներառում է սոցիալական կապեր և փոխհարաբերություններ. այն պարզապես գերակշռող ֆիզիկական ուժ ունենալու և օգտագործելու հարց չէ, թեև ընդգրկում է նաև ագրեսիվ վարքագիծ։ Երբ կենդանիների մոտ արհեստականորեն իրականացվել է ագրեսիվ վարքագծի օգտին գենետիկական ընտրություն, այն արագորեն հանգեցրել է ծայրահեղ ագրեսիվ առանձնյակների առաջացմանը. սա ցույց է տալիս, որ բնական պայմաններում ագրեսիվությունը առավելագույն չափով չի ընտրվել։ Երբ փորձարարական եղանակով ստացված այդ ծայրահեղ ագրեսիվ կենդանիները հայտնվում են սոցիալական խմբում, նրանք կամ խախտում են նրա սոցիալական կառուցվածքը, կամ վտարվում են խմբից։ Բռնությունը չկա ո՛չ մեր էվոլյուցիոն ժառանգության, ո՛չ էլ մեր գեների մեջ։
Չորրորդ դրույթ
ԳԻՏԱԿԱՆՈՐԵՆ ՍԽԱԼ Է ՊՆԴԵԼ, ԹԵ ՄԱՐԴԻԿ ՈՒՆԵՆ «ԲՌՆԻ ՈՒՂԵՂ»։ Թեև մենք ունենք նյարդային ապարատ, որը թույլ է տալիս բռնի գործողություններ կատարել, այն ինքնաբերաբար չի ակտիվանում ներքին կամ արտաքին ազդակներից։ Ինչպես բարձրակարգ պրիմատների դեպքում և ի տարբերություն այլ կենդանիների՝ մեր բարձրագույն նյարդային գործընթացները զտում են այդ ազդակները նախքան դրանց հիման վրա գործելը։ Այն, թե ինչպես ենք մենք գործում, ձևավորվում է մեր պայմանական ուսուցման և սոցիալականացման ձևերով։ Մեր նյարդաֆիզիոլոգիայում չկա որևէ բան, որը մեզ ստիպի բռնությամբ արձագանքել։
Հինգերորդ դրույթ
ԳԻՏԱԿԱՆՈՐԵՆ ՍԽԱԼ Է ՊՆԴԵԼ, ԹԵ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻ ՊԱՏՃԱՌԸ «ԲՆԱԶԴՆ» Է ԿԱՄ ՈՐԵՎԷ ՄԵԿ ԱՌԱՆՁԻՆ ԴՐԴԱՊԱՏՃԱՌ։ Ժամանակակից պատերազմի առաջացումը եղել է ընթացք՝ հուզական և դրդապատճառային գործոնների առաջնայնությունից, որոնք երբեմն կոչվում են «բնազդներ», դեպի ճանաչողական գործոնների առաջնայնություն։ Ժամանակակից պատերազմը ներառում է անհատական հատկանիշների՝ հնազանդության, ներշնչելիության և իդեալիզմի, լեզվի նման սոցիալական հմտությունների, ինչպես նաև ծախսերի հաշվարկի, պլանավորման և տեղեկությունների մշակման նման բանական նկատառումների ինստիտուցիոնալ օգտագործումը։ Ժամանակակից պատերազմի տեխնոլոգիան չափազանց ուժեղացրել է բռնության հետ կապված հատկանիշները թե՛ իրական մարտիկների պատրաստման, թե՛ լայն հասարակության մեջ պատերազմին աջակցություն ձևավորելու գործընթացում։ Այդ ուժեղացման հետևանքով նման հատկանիշները հաճախ սխալմամբ դիտվում են որպես այդ գործընթացի պատճառներ, այլ ոչ թե հետևանքներ։
Եզրակացություն
Մենք եզրակացնում ենք, որ կենսաբանությունը մարդկությանը չի դատապարտում պատերազմի, և որ մարդկությունը կարող է ազատվել կենսաբանական հոռետեսության կապանքներից ու վստահություն ձեռք բերել՝ Խաղաղության այս միջազգային տարում և հետագա տարիներին անհրաժեշտ վերափոխիչ խնդիրները իրականացնելու համար։ Թեև այդ խնդիրները հիմնականում ինստիտուցիոնալ և հավաքական բնույթ ունեն, դրանք նաև հիմնվում են առանձին մասնակիցների գիտակցության վրա, որոնց համար հոռետեսությունն ու լավատեսությունը վճռորոշ գործոններ են։ Ինչպես «պատերազմները սկսվում են մարդկանց մտքերում», խաղաղությունն էլ սկսվում է մեր մտքերում։ Նույն տեսակը, որը հորինել է պատերազմը, ընդունակ է հորինելու նաև խաղաղությունը։ Պատասխանատվությունը մեզանից յուրաքանչյուրինն է։
Սևիլիա, 1986 թվականի մայիսի 16