መእተዊ — ቀዳማይ ሕጡበ-ጽሑፍ
ካብ ናይ ሞያ ዓውድታትና ኣንጻር፡ እቶም ንዓሌት ደቂ ሰባት ኣዝዮም ሓደገኛን ኣዕነውትን ዝኾኑ ተግባራት፡ ዓመጽን ኲናትን፡ ምምርማር ሓላፍነትና ምዃኑ ብምእማን፤ ሳይንስ ፍርያት ባህሊ ደቂ ሰባት ምዃኑን ናይ መወዳእታ ወይ ንዅሉ ዝሽፍን ፍልጠት ክኸውን ከም ዘይክእልን ብምቕባል፤ ንሓገዝ ሰበሥልጣን ሰቪልን ወከልቲ ዩነስኮ ናይ ስጳኛን ምስጋና ብምቕራብ፤ ካብ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ዓለምን ተዛመድቲ ዓውድታት ሳይንስን ዝመጻእና፡ ኣብ ታሕቲ ስምና ዝፈረምና ምሁራት፡ ተኣኪብና ኣብዚ ዝስዕብ ብዛዕባ ዓመጽ ዝምልከት መግለጺ ተሰማሚዕና ኣለና። ኣብዚ መግለጺ፡ ገለ ኣባላት ናይ ዓውድታትና እውን ንዓመጽን ኲናትን ንምጽዳቕ ዝተጠቕሙሎም፡ ናይ ባዮሎጂ ምርካባት እዮም ዝተባህሉ ገለ ኣበሃህላታት ንቃወም ኣለና። እዞም ዝተባህሉ ምርካባት ኣብ ግዜና ናይ ተስፋ ምቑራጽ ኩነታት ንኽፍጠር ኣበርክቶ ስለ ዝገበሩ፡ ነዞም ጌጋ ዝኾኑ ኣበሃህላታት ብግልጺን ብጥንቃቐን ምንጻግ ንዓለምለኻዊ ዓመት ሰላም ኣገዳሲ ኣበርክቶ ክገብር ከም ዝኽእል ንርኢ ኣለና።
ንዓመጽን ኲናትን ንምጽዳቕ ናይ ሳይንስ ክልሰ-ሓሳባትን ሓበሬታን ብዘይ ግቡእ መንገዲ ምጥቃም ሓድሽ ነገር ኣይኮነን፤ ዘመናዊ ሳይንስ ካብ ዝጀመረሉ ግዜ ጀሚሩ ይፍጸም ነይሩ እዩ። ንኣብነት፡ ክልሰ-ሓሳብ ፍልቀተ-ለውጢ ንኲናት ጥራይ ዘይኮነስ ንዘርኢ ምጽናት፣ ንመግዛእቲን ንድኹማት ምጭቋንን ንምጽዳቕ ተጠቒሙሉ እዩ።
መርገጺና ብመልክዕ ሓሙሽተ ነጥብታት ነቕርብ ኣለና። ብዛዕባ ዓመጽን ኲናትን ካብ ናይ ሞያ ዓውድታትና ኣንጻር ብጥቕሚ ክምርመሩ ዝኽእሉ ካልኦት ብዙሓት ጉዳያት ከም ዘለዉ ንፈልጥ ኢና። ኣብዚ ግን ንሕና ኣዝዩ ኣገዳሲ ቀዳማይ ስጉምቲ እዩ እንብሎ ጉዳይ ጥራይ ኢና እነተኩር።
ቀዳማይ ኣበሃህላ — ቀዳማይ ሕጡበ-ጽሑፍ
ካብ ኣቦታትና እንስሳታት ኲናት ናይ ምግባር ዝንባለ ወሪስና ኢና ምባል ብሳይንስ ቅኑዕ ኣይኮነን። ኣብ ብዙሓት ዓይነታት እንስሳታት ግጭት እኳ እንተሃለወ፡ ኣብ ተፈጥሮኣዊ ከባቢ ዝነብሩ ዓይነታት እንስሳታት መንጎ ናይ ሓደ ዓይነት ዝተወደቡ ጉጅለታት ዕንወት ዘስዕብ ግጭት ከም ዝተፈጸመ ዝተመዝገበ ሒደት ጉዳያት ጥራይ እዮም። ካብዚኦም ዝኾነ እውን ከም ኣጽዋር ክጥቀም ተባሂሉ ዝተሰርሐ መሳርሒ ኣይተጠቐመን። ንኻልኦት ዓይነታት እንስሳታት ብምሕዳን ምምጋብ ዝተለመደ ባህሪ፡ ምስ ኣብ መንጎ ናይ ሓደ ዓይነት ኣባላት ዝኽሰት ዓመጽ ማዕረ ክግበር ኣይከኣልን። ኲናት ንደቂ ሰባት ጥራይ ዝምልከት ፍሉይ ተርእዮ እዩ፤ ኣብ ካልኦት እንስሳታት ኣይኽሰትን።
ኲናት ኣብ ምሕላፍ ግዜ ክሳብ ክንድዚ መሰረታዊ ለውጢ ምግባሩ፡ ፍርያት ባህሊ ምዃኑ የርኢ። ምስ ባዮሎጂ ዘለዎ ርክብ ብዋናነት ብቋንቋ እዩ፤ ቋንቋ ንጉጅለታት ምውህሃድ፣ ቴክኖሎጂ ምትሕልላፍን መሳርሒታት ምጥቃምን የኽእል። ኲናት ብባዮሎጂ ክኽሰት ይኽእል እዩ፣ ግን ግድን ዝኽሰት ኣይኮነን። ኣብ ዝተፈላለዩ እዋናትን ቦታታትን ናይ ኲናት ምኽሳትን ባህርዩን ምፍልላዩ ነዚ ይሕብር። ንኣማኢት ዓመታት ኲናት ዘይገበሩ ባህልታት ኣለዉ፤ ገለ ባህልታት ድማ ኣብ ገለ ግዜ ብተደጋጋሚ ኲናት ይገብሩ ነይሮም፡ ኣብ ካልእ ግዜ ግን ኣይገበሩን።
ካልኣይ ኣበሃህላ
ኲናት ወይ ዝኾነ ካልእ ናይ ዓመጽ ባህሪ ኣብ ተፈጥሮ ደቂ ሰባት ብጂናት ኣቐዲሙ ተወሲኑ ኣሎ ምባል ብሳይንስ ቅኑዕ ኣይኮነን። ጂናት ኣብ ኵሎም ደረጃታት ስራሕ ስርዓተ-ነርቭ ይሳተፉ እኳ እንተኾኑ፡ ናይ ዕቤት ዓቕሚ ይህቡ። እዚ ናይ ዕቤት ዓቕሚ ግን ምስ ስነ-ምህዳራዊን ማሕበራዊን ከባቢ ብሓባር እንተተራኺቡ ጥራይ እዩ ክፍጸም ዝኽእል። ሰባት ካብ ተመክሮታቶም ንኽጽለዉ ብዘለዎም ዝንባለ እኳ እንተፈላለዩ፡ ባህሪ ሰብነቶም ዝውስን ናይ ጂናት ውርሻኦምን ናይ ኣተዓባብያ ኩነታትን ምትእስሳር እዩ። ካብ ሒደት ፍሉያት ናይ ሕማም ኩነታት ወጻኢ፡ ጂናት ሰባት ናብ ዓመጽ ግድን ዘዘንብሉ ኣይገብሩን። እቲ ተቓራኒ ዝንባለ እውን ብጂናት ኣይውሰንን። ጂናት ኣብ ምምስራት ክእለታት ባህርና እኳ እንተተሳተፉ፡ ውጽኢቱ ብጂናት ጥራይ ኣይውሰንን።
ሳልሳይ ኣበሃህላ
ኣብ ምዕባለ ደቂ ሰባት ካብ ካልኦት ዓይነታት ባህሪ ዝያዳ ናይ ተጻባኢ ባህሪ ተመሪጹ እዩ ምባል ብሳይንስ ቅኑዕ ኣይኮነን። ኣብ ብግቡእ ዝተመርመሩ ዓይነታት እንስሳታት ኵሎም፡ ኣብ ጉጅለ ዘሎ ደረጃ ብኽእለት ምትሕብባርን ንኣቃውማ ጉጅለ ኣገደስቲ ዝኾኑ ማሕበራዊ ተግባራት ብምፍጻምን ይርከብ። “ልዕልና” ማሕበራዊ ምትእስሳርን ምቅርራብን የካትት፤ ናይ ተጻባኢ ባህሪ እውን የካትት እኳ እንተኾነ፡ ብዝበለጸ ኣካላዊ ሓይሊ ምህላውን ምጥቃምን ጥራይ ኣይኮነን። ኣብ እንስሳታት ንተጻባኢ ባህሪ ዝመርጽ ናይ ጂናት ምርጫ ብሰብ ሰራሕ መንገዲ ምስ ተገብረ፡ ኣዝዮም ተጻባእቲ ዝኾኑ እንስሳታት ብቕልጡፍ ተፈጢሮም እዮም። እዚ ኣብ ተፈጥሮኣዊ ኩነታት ተጻባእነት ክሳብ እቲ ዝለዓለ ደረጃ ከም ዘይተመርጸ የርኢ። እዞም ብፈተነ ዝተፈጥሩ ኣዝዮም ተጻባእቲ እንስሳታት ኣብ ማሕበራዊ ጉጅለ ምስ ዝህልዉ፡ ንማሕበራዊ ኣቃውማ ጉጅለ የናውጹ ወይ ካብቲ ጉጅለ ይስጎጉ። ዓመጽ ኣብ ናይ ምዕባለ ውርሻና የለን፤ ኣብ ጂናትና እውን የለን።
ራብዓይ ኣበሃህላ
ሰባት “ዓመጽ ዝፈጽም ሓንጎል” ኣለዎም ምባል ብሳይንስ ቅኑዕ ኣይኮነን። ዓመጽ ክንፍጽም ዘኽእለና ናይ ነርቭ መሳርሒ እኳ እንተሃለወና፡ እቲ መሳርሒ ብውሽጣዊ ወይ ብደጋዊ ምንቕቓሓት ብኣውቶማቲክ ኣይንቀሳቐስን። ከም ላዕለዎት ፕራይመታት፡ ካብ ካልኦት እንስሳታት ግን ብዝተፈልየ፡ ላዕለዎት ናይ ነርቭ መስርሓትና ነቶም ምንቕቓሓት ቅድሚ ብኣኦም ተግባር ምፍጻምና ይፍትሹዎም። ኣተገባብራና ብዝተለማመድናሉን ብማሕበራዊ ኣተዓባብያናን ይቕረጽ። ኣብ ናይ ነርቭ ፊዚዮሎጂና ብዓመጽ ክንምልስ ዘገድደና ነገር የለን።
ሓሙሻይ ኣበሃህላ
ኲናት ብ“ተፈጥሮኣዊ ውሽጣዊ ድርኺት” ወይ ብሓደ ጥራይ መደረኺ ይፍጠር ምባል ብሳይንስ ቅኑዕ ኣይኮነን። ዘመናዊ ኲናት ምፍጣሩ፡ ኣብ ገለ እዋናት “ተፈጥሮኣዊ ድርኺታት” ተባሂሎም ዝጽውዑ ናይ ስምዒትን ድርኺትን ረቛሒታት ዝያዳ ተራ ዝነበሮም ካብ ዝነበረ ኩነታት ናብ ናይ ኣእምሮን ሓሳብን ረቛሒታት ዝያዳ ተራ ዝሓዙሉ መስርሕ ዝተሰጋገረ እዩ። ዘመናዊ ኲናት ከም ትእዛዝ ምኽባር፣ ብሓሳብ ካልኦት ብቐሊሉ ምጽላውን ምምልካት ላዕለዋይ ሓሳብን ዝኣመሰሉ ውልቃዊ ባህርያት፣ ከም ቋንቋ ዝኣመሰሉ ማሕበራዊ ክእለታት፣ ከም ወጻኢ ምሕሳብን ምውጣንን ሓበሬታ ምስራሕን ዝኣመሰሉ ምኽንያታዊ ግምታት፡ ብደረጃ ትካላት ምጥቃም የካትት። ቴክኖሎጂ ዘመናዊ ኲናት ኣብ ስልጠና ተዋጋእትን ኣብ ህዝቢ ደገፍ ኲናት ንምድላው ዝግበር ስራሕን ነቶም ምስ ዓመጽ ዝተኣሳሰሩ ባህርያት ኣጋኒኑ እዩ። ብምኽንያት እዚ ምግናን፡ እዞም ባህርያት ናይቲ መስርሕ ውጽኢት ክንሶም መንስኤ እዮም ተባሂሎም ብብዙሕ ግዜ ብጌጋ ይርድኡ።
መደምደምታ
ባዮሎጂ ንደቂ ሰባት ኲናት ክገብሩ ከም ዘይፈርዶም ንድምድም። ደቂ ሰባት ካብ ማእሰርቲ ናይ ባዮሎጂያዊ ተስፋ ምቑራጽ ክወጹን፡ ኣብዚ ዓለምለኻዊ ዓመት ሰላምን ኣብ ዝመጹ ዓመታትን ዘድልዩ ናይ ለውጢ ዕማማት ብእምነት ክፍጽሙ ይኽእሉ እዮም። እዞም ዕማማት ብዋናነት ናይ ትካላትን ናይ ሓባርን እኳ እንተኾኑ፡ ኣብ ንቕሓት ነፍሲ ወከፍ ተሳታፊ እውን ይምርኮሱ፤ ኣብዚ ተስፋ ምቑራጽን ተስፋ ምግባርን ኣገደስቲ ረቛሒታት እዮም። “ኲናት ኣብ ኣእምሮ ደቂ ሰባት ይጅምር” ከም ዝበሃል፡ ሰላም እውን ኣብ ኣእምሮና ይጅምር። ኲናት ዝፈጠረ እዚ ዓሌት ደቂ ሰባት ሰላም እውን ክፈጥር ይኽእል እዩ። ሓላፍነት ኣብ ነፍሲ ወከፍና ይወድቕ።
ሰቪል፣ 16 ሜይ 1986