სევილიის განცხადება ძალადობის შესახებ

შესავალი — პირველი აბზაცი

გვჯერა, რომ ჩვენი შესაბამისი სამეცნიერო დისციპლინების თვალსაზრისით ჩვენი სახეობის ყველაზე საშიშ და დამანგრეველ საქმიანობებზე — ძალადობასა და ომზე — მსჯელობა ჩვენი პასუხისმგებლობაა; ვაღიარებთ, რომ მეცნიერება ადამიანის კულტურის ნაყოფია და ვერ იქნება საბოლოო ან ყოვლისმომცველი; მადლიერებით აღვნიშნავთ სევილიის ხელისუფლებისა და ესპანეთის იუნესკოს წარმომადგენლების მხარდაჭერას. ჩვენ, მსოფლიოს სხვადასხვა კუთხიდან შეკრებილმა, შესაბამისი დარგების ქვემორე ხელმომწერმა მეცნიერებმა, შევიმუშავეთ და შევთანხმდით ძალადობის შესახებ შემდეგ განცხადებაზე. მასში ვაყენებთ ეჭვქვეშ არაერთ ვითომდა ბიოლოგიურ აღმოჩენას, რომელსაც თვით ჩვენი დისციპლინების ზოგიერთი წარმომადგენელიც იყენებდა ძალადობისა და ომის გასამართლებლად. რადგან ამ ვითომდა აღმოჩენებმა ჩვენს დროში პესიმიზმის ატმოსფეროს შექმნას შეუწყო ხელი, მიგვაჩნია, რომ ასეთი მცდარი მტკიცებების ღია და გააზრებულ უარყოფას შეუძლია მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანოს მშვიდობის საერთაშორისო წელში.

ძალადობისა და ომის გასამართლებლად სამეცნიერო თეორიებისა და მონაცემების ბოროტად გამოყენება ახალი მოვლენა არ არის; ეს თანამედროვე მეცნიერების წარმოშობის დროიდან ხდება. მაგალითად, ევოლუციის თეორიას იყენებდნენ არა მხოლოდ ომის, არამედ გენოციდის, კოლონიალიზმისა და სუსტთა ჩახშობის გასამართლებლადაც.

ჩვენს პოზიციას ხუთ დებულებად ვაყალიბებთ. გვესმის, რომ ძალადობასა და ომთან დაკავშირებით არსებობს მრავალი სხვა საკითხიც, რომელთა ნაყოფიერი განხილვა ჩვენი სამეცნიერო დისციპლინების თვალსაზრისით შეიძლება, მაგრამ აქ თავს ვზღუდავთ იმით, რასაც განსაკუთრებით მნიშვნელოვან პირველ ნაბიჯად მივიჩნევთ.

პირველი დებულება — პირველი აბზაცი

მეცნიერულად მცდარია იმის მტკიცება, რომ ომის წარმოების მიდრეკილება ჩვენი ცხოველი წინაპრებისგან მემკვიდრეობით მივიღეთ. მიუხედავად იმისა, რომ ცხოველთა მრავალ სახეობაში ბრძოლა გავრცელებულია, ბუნებრივ გარემოში მცხოვრებ სახეობებს შორის ერთი სახეობის ორგანიზებულ ჯგუფებს შორის დამანგრეველი ბრძოლის ოდესმე მხოლოდ რამდენიმე შემთხვევაა აღწერილი და არც ერთ მათგანში არ გამოუყენებიათ სპეციალურად იარაღად შექმნილი ხელსაწყოები. სხვა სახეობებით ჩვეულებრივი მტაცებლური კვება არ შეიძლება გავუთანაბროთ ძალადობას იმავე სახეობის ინდივიდებს შორის. ომი სპეციფიკურად ადამიანური მოვლენაა და სხვა ცხოველებში არ გვხვდება.

ის ფაქტი, რომ დროთა განმავლობაში ომი ასე ძირეულად შეიცვალა, გვიჩვენებს, რომ იგი კულტურის ნაყოფია. ბიოლოგიასთან მისი კავშირი, ძირითადად, ენის მეშვეობით მყარდება: ენა შესაძლებელს ხდის ჯგუფების მოქმედებების კოორდინაციას, ტექნოლოგიის გადაცემას და ხელსაწყოების გამოყენებას. ომი ბიოლოგიურად შესაძლებელია, მაგრამ გარდაუვალი არ არის, რასაც ადასტურებს მისი არსებობისა და ხასიათის ცვალებადობა სხვადასხვა დროსა და ადგილას. არსებობს კულტურები, რომლებსაც საუკუნეების განმავლობაში არ უწარმოებიათ ომი, ხოლო ზოგიერთ კულტურაში ომი გარკვეულ პერიოდებში ხშირი იყო და სხვა პერიოდებში — არა.

მეორე დებულება

მეცნიერულად მცდარია იმის მტკიცება, რომ ომი ან ნებისმიერი სხვა ძალადობრივი ქცევა გენეტიკურად არის დაპროგრამებული ადამიანის ბუნებაში. მიუხედავად იმისა, რომ გენები ნერვული სისტემის ფუნქციონირების ყველა დონეზე მონაწილეობენ, ისინი ქმნიან განვითარების პოტენციალს, რომლის განხორციელება მხოლოდ ეკოლოგიურ და სოციალურ გარემოსთან ურთიერთქმედებით არის შესაძლებელი. ადამიანები განსხვავდებიან იმით, თუ რამდენად მიდრეკილნი არიან საკუთარი გამოცდილების გავლენის მიღებისკენ, მაგრამ მათ პიროვნებას განსაზღვრავს გენეტიკური მემკვიდრეობისა და აღზრდის პირობების ურთიერთქმედება. იშვიათი პათოლოგიური შემთხვევების გამოკლებით, გენები არ წარმოშობენ ინდივიდებს, რომლებსაც აუცილებლად აქვთ ძალადობისკენ მიდრეკილება. ისინი არც საპირისპიროს განსაზღვრავენ. მიუხედავად იმისა, რომ გენები ჩვენი ქცევითი შესაძლებლობების ჩამოყალიბებაში მონაწილეობენ, შედეგს ისინი თავისთავად არ განსაზღვრავენ.

მესამე დებულება

მეცნიერულად მცდარია იმის მტკიცება, რომ ადამიანის ევოლუციის პროცესში აგრესიული ქცევა სხვა ტიპის ქცევებზე მეტად შეირჩა. ყველა კარგად შესწავლილ სახეობაში ჯგუფის შიგნით სტატუსი მიიღწევა თანამშრომლობისა და ამ ჯგუფის სტრუქტურისთვის შესაბამისი სოციალური ფუნქციების შესრულების უნარით. „დომინირება“ მოიცავს სოციალურ კავშირებსა და მიკუთვნებულობის ურთიერთობებს; მიუხედავად იმისა, რომ აგრესიულ ქცევასაც მოიცავს, იგი მხოლოდ უფრო დიდი ფიზიკური ძალის ფლობასა და გამოყენებას არ ნიშნავს. როდესაც ცხოველებში ხელოვნურად ხდებოდა აგრესიული ქცევის სასარგებლოდ გენეტიკური შერჩევა, ამან სწრაფად წარმოშვა უკიდურესად აგრესიული ინდივიდები; ეს მიუთითებს, რომ ბუნებრივ პირობებში აგრესიულობა მაქსიმალურად არ შეირჩეოდა. როდესაც ასეთი ექსპერიმენტულად მიღებული უკიდურესად აგრესიული ცხოველები სოციალურ ჯგუფში აღმოჩნდებიან, ისინი ან არღვევენ ჯგუფის სოციალურ სტრუქტურას, ან ჯგუფიდან განიდევნებიან. ძალადობა არც ჩვენს ევოლუციურ მემკვიდრეობაშია და არც ჩვენს გენებში.

მეოთხე დებულება

მეცნიერულად მცდარია იმის მტკიცება, რომ ადამიანებს „ძალადობრივი ტვინი“ აქვთ. მართალია, ჩვენ გვაქვს ნერვული აპარატი, რომელიც ძალადობრივად მოქმედების საშუალებას გვაძლევს, მაგრამ ის შინაგანი ან გარეგანი გამღიზიანებლების შედეგად ავტომატურად არ აქტიურდება. სხვა მაღალი პრიმატების მსგავსად და სხვა ცხოველებისგან განსხვავებით, ჩვენი უმაღლესი ნერვული პროცესები ასეთ გამღიზიანებლებს ფილტრავს, სანამ მათ საფუძველზე ვიმოქმედებთ. ჩვენი ქცევა ყალიბდება იმის მიხედვით, თუ როგორ გავიარეთ პირობითი დასწავლისა და სოციალიზაციის პროცესი. ჩვენს ნეიროფიზიოლოგიაში არაფერია ისეთი, რაც ძალადობრივად რეაგირებას გვაიძულებს.

მეხუთე დებულება

მეცნიერულად მცდარია იმის მტკიცება, რომ ომს „ინსტინქტი“ ან რომელიმე ერთი მოტივი იწვევს. თანამედროვე ომის წარმოშობა იყო გადასვლა ემოციური და მოტივაციური ფაქტორების პირველხარისხოვანი როლიდან, რომლებსაც ზოგჯერ „ინსტინქტებს“ უწოდებენ, შემეცნებითი ფაქტორების პირველხარისხოვან როლზე. თანამედროვე ომი გულისხმობს ისეთი პიროვნული თვისებების, როგორიცაა მორჩილება, შთაგონებადობა და იდეალიზმი, ისეთი სოციალური უნარების, როგორიცაა ენა, და ისეთი რაციონალური მოსაზრებების, როგორიცაა ხარჯების გამოთვლა, დაგეგმვა და ინფორმაციის დამუშავება, ინსტიტუციურ გამოყენებას. თანამედროვე ომის ტექნოლოგიამ ძალადობასთან დაკავშირებული თვისებები გადაჭარბებით გააძლიერა როგორც უშუალო მებრძოლების მომზადებაში, ისე ფართო საზოგადოებაში ომის მხარდაჭერის შესაქმნელად ჩატარებულ მზადებაში. ამ გადაჭარბების შედეგად აღნიშნული თვისებები ხშირად შეცდომით მიიჩნევა პროცესის მიზეზებად და არა მის შედეგებად.

დასკვნა

ჩვენ ვასკვნით, რომ ბიოლოგია კაცობრიობას ომისთვის არ სწირავს და კაცობრიობას შეუძლია გათავისუფლდეს ბიოლოგიური პესიმიზმის ბორკილებისგან და მოიპოვოს თავდაჯერება, რათა მშვიდობის ამ საერთაშორისო წელსა და მომავალ წლებში აუცილებელი გარდამქმნელი ამოცანები შეასრულოს. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ამოცანები უმთავრესად ინსტიტუციური და კოლექტიურია, ისინი ასევე ეყრდნობა თითოეული მონაწილის ცნობიერებას, რომლისთვისაც პესიმიზმი და ოპტიმიზმი გადამწყვეტი ფაქტორებია. როგორც „ომები ადამიანთა გონებაში იწყება“, ისე მშვიდობაც ჩვენს გონებაში იწყება. იმავე სახეობას, რომელმაც ომი გამოიგონა, მშვიდობის გამოგონებაც შეუძლია. პასუხისმგებლობა თითოეულ ჩვენგანს ეკისრება.

სევილია, 1986 წლის 16 მაისი