سریزه
موږ باور لرو چې د خپلو اړوندو علمي څانګو له نظره د انسان د نوعې تر ټولو خطرناکو او ویجاړونکو فعالیتونو، یعنې تاوتریخوالي او جګړې، څېړل زموږ مسوولیت دی؛ دا منو چې ساینس د انسان د کلتور محصول دی او نه وروستی او نه هر اړخیز کېدای شي؛ او د سېویل له چارواکو او د هسپانیا د یونسکو له استازو څخه د ملاتړ مننه کوو. موږ، د نړۍ له بېلابېلو برخو او اړوندو علمي څانګو څخه لاندې لاسلیک کوونکو پوهانو، سره راټول شوي یو او د تاوتریخوالي په اړه دې اعلامیې ته رسېدلي یو. په دې اعلامیه کې موږ ځینې داسې ادعا شوې بیولوژیکي موندنې تر پوښتنې لاندې نیسو چې آن زموږ د خپلو څانګو ځینو کسانو د تاوتریخوالي او جګړې د توجیه کولو لپاره کارولې دي. ځکه چې دغو ادعاوو زموږ په زمانه کې د بدبینۍ د فضا په رامنځته کېدو کې ونډه لرلې ده، موږ وایو چې د دغو ناسمو څرګندونو ښکاره او په غور رد کول د سولې له نړیوال کال سره د پام وړ مرسته کولای شي.
د تاوتریخوالي او جګړې د توجیه لپاره له علمي نظریو او معلوماتو څخه ناوړه ګټه اخیستل نوې خبره نه ده؛ دا کار د عصري ساینس له پیل راهیسې شوی دی. د بېلګې په توګه، د تکامل نظریه نه یوازې د جګړې، بلکې د نسل وژنې، استعمار او د کمزورو د ځپلو د توجیه لپاره هم کارول شوې ده.
موږ خپل دریځ د پنځو علمي قضیو په بڼه وړاندې کوو. پوهېږو چې د تاوتریخوالي او جګړې په اړه ډېرې نورې مسئلې هم شته چې زموږ د علمي څانګو له لیدلورو یې ګټوره څېړنه کېدای شي، خو دلته یوازې پر هغه څه تمرکز کوو چې موږ یې تر ټولو مهم لومړنی ګام بولو.
لومړۍ قضیه
له علمي پلوه دا ناسمه ده چې ووایو موږ د جګړې کولو تمایل له خپلو حیواني نیکونو څخه په میراث اخیستی دی. که څه هم په بېلابېلو حیواني ډولونو کې نښتې ډېرې لیدل کېږي، خو په طبیعي چاپېریال کې د ژوند کوونکو ډولونو د منظمو ډلو ترمنځ د یوه ډول دننه د ویجاړونکو نښتو یوازې لږې پېښې ثبت شوې دي، او په هېڅ یوه کې یې د هغو وسایلو کارول نه دي لیدل شوي چې د وسلو په توګه جوړ شوي وي. د خوراک لپاره د نورو ډولونو عادي ښکار د یوه ډول دننه له تاوتریخوالي سره نه شي برابرېدای. جګړه په ځانګړي ډول انساني پدیده ده او په نورو حیواناتو کې نه پېښېږي.
دا چې جګړه د وخت په تېرېدو دومره بنسټیزه بدله شوې ده، څرګندوي چې د کلتور محصول دی. له بیولوژۍ سره یې اړیکه تر ډېره د ژبې له لارې ده؛ ژبه د ډلو همغږي، د ټکنالوژۍ لېږد او د وسایلو کارول شوني کوي. جګړه له بیولوژیکي پلوه شونې ده، خو حتمي نه ده؛ د وخت او ځای له مخې د جګړې د پېښېدو او څرنګوالي توپیرونه دا ښيي. ځینې کلتورونه د پېړیو لپاره په جګړو کې نه دي ښکېل شوي، او ځینې نور په ځینو دورو کې ډېرې جګړې کړې دي، خو په نورو دورو کې یې نه دي کړې.
دوهمه قضیه
له علمي پلوه دا ناسمه ده چې ووایو جګړه یا هر ډول بل تاوتریخجن چلند زموږ په انساني طبیعت کې د جینونو له لارې له مخکې پروګرام شوی دی. که څه هم جینونه د عصبي سیستم د فعالیت په ټولو کچو کې ونډه لري، خو هغوی د ودې داسې بالقوه وړتیا برابروي چې یوازې له چاپېریالي او ټولنیزو شرایطو سره په ګډ تعامل کې تحقق موندلای شي. سره له دې چې کسان د خپلو تجربو له اغېزو څخه د اغېزمنېدو په تمایل کې توپیر لري، د دوی د جنیټیک میراث او د پالنې د شرایطو ترمنځ تعامل د دوی شخصیتونه ټاکي. له نادرو ناروغیزو حالتونو پرته، جینونه داسې کسان نه رامنځته کوي چې حتماً تاوتریخوالي ته مایل وي. او نه هم جینونه د دې برعکس حالت ټاکي. که څه هم جینونه زموږ د چلند د وړتیاوو په جوړېدو کې ونډه لري، خو په یوازې ځان یې پایله نه ټاکي.
درېیمه قضیه
له علمي پلوه دا ناسمه ده چې ووایو د انسان د تکامل په بهیر کې طبیعي انتخاب د نورو ډولونو چلند په پرتله تېري کوونکي چلند ته ډېر لومړیتوب ورکړی دی. په ټولو هغو ډولونو کې چې ښه څېړل شوي دي، په ډله کې مقام د همکارۍ د وړتیا او د هغې ډلې له جوړښت سره د اړوندو ټولنیزو دندو د ترسره کولو له لارې ترلاسه کېږي. «برلاسي» ټولنیزې اړیکې او تړاوونه رانغاړي؛ دا یوازې د ډېر فزیکي ځواک د لرلو او کارولو مسئله نه ده، که څه هم تېري کوونکي چلندونه هم پکې شامل وي. کله چې په حیواناتو کې د تېري کوونکي چلند لپاره جنیټیک انتخاب په مصنوعي ډول رامنځته شوی، ډېر ژر یې تر حده زیات تېری کوونکي افراد پیدا کړي دي؛ دا ښيي چې په طبیعي شرایطو کې د تېري لپاره تر ټولو لوړ انتخاب نه و شوی. کله چې دا په ازمایښتي ډول رامنځته شوي، ډېر تېری کوونکي حیوانات په یوه ټولنیزه ډله کې وي، یا یې ټولنیز جوړښت ګډوډوي او یا له ډلې څخه شړل کېږي. تاوتریخوالی نه زموږ په تکاملي میراث کې دی او نه زموږ په جینونو کې.
څلورمه قضیه
له علمي پلوه دا ناسمه ده چې ووایو انسانان «تاوتریخجن مغز» لري. که څه هم موږ د تاوتریخجن عمل لپاره عصبي جوړښت لرو، دا جوړښت د دننیو یا بهرنیو محرکونو له امله په اتومات ډول نه فعالېږي. د لوړو پریمېټانو په څېر او د نورو حیواناتو پر خلاف، زموږ لوړ عصبي بهیرونه دا محرکونه تر هغه مخکې چاڼوي چې پرې عمل وشي. زموږ عمل په دې پورې تړلی دی چې څنګه روزل شوي او ټولنیز شوي یو. زموږ په عصبي فزیولوژۍ کې داسې څه نشته چې موږ اړ کړي حتماً په تاوتریخوالي غبرګون وښیو.
پنځمه قضیه
له علمي پلوه دا ناسمه ده چې ووایو جګړه د «غریزې» یا یوازې د یوه انګېزونکي عامل له امله رامنځته کېږي. د عصري جګړې راڅرګندېدل له هغو عاطفي او انګېزشي عواملو، چې کله ناکله «غریزې» بلل کېږي، د لومړیتوب له پړاو څخه د ادراکي عواملو د لومړیتوب پړاو ته یو تحول و. عصري جګړه د اطاعت، د تلقین منلو د چمتووالي او آرمان پالنې په څېر د فردي ځانګړنو، د ژبې په څېر د ټولنیزو مهارتونو، او د لګښتونو د محاسبې، پلان جوړونې او د معلوماتو د پروسس په څېر د عقلاني سنجشونو سازماني کارول رانغاړي. د عصري جګړې ټکنالوژۍ له تاوتریخوالي سره تړلې ځانګړنې هم د واقعي جنګیالیو په روزنه کې او هم د عامو خلکو ترمنځ د جګړې د ملاتړ په چمتو کولو کې پیاوړې کړې دي. د دې پیاوړتیا په پایله کې دغه ځانګړنې ډېر ځله د بهیر د پایلو پر ځای په تېروتنه د هغه لاملونه ګڼل کېږي.
پایله
موږ دې پایلې ته رسېږو چې بیولوژي انسانیت جګړې ته نه محکوموي، او انسانیت کولای شي د بیولوژیکې بدبینۍ له بند څخه خلاص شي او په ډاډ سره هغه د بدلون کارونه ترسره کړي چې د سولې په دې نړیوال کال او راتلونکو کلونو کې ورته اړتیا ده. که څه هم دغه کارونه په لویه کچه سازماني او ډله ییز دي، خو د ګډونوالو د فردي پوهاوي پر بنسټ هم ولاړ دي؛ بدبيني او خوشبیني د هغوی لپاره مهم عوامل دي. لکه څنګه چې «جګړې د انسانانو په ذهنونو کې پیل کېږي»، سوله هم زموږ په ذهنونو کې پیلېږي. هماغه نوعه چې جګړه یې اختراع کړې، د سولې د رامنځته کولو وړتیا هم لري. مسوولیت زموږ د هر یوه پر غاړه دی.
سېویل، ۱۶ مې ۱۹۸۶