Giriş — 1-ci abzas
Növümüzün ən təhlükəli və dağıdıcı fəaliyyətləri olan zorakılıq və müharibəyə öz elmi sahələrimiz baxımından münasibət bildirməyi məsuliyyətimiz hesab edərək; elmin insan mədəniyyətinin məhsulu olduğunu, qəti və hər şeyi əhatə edən son söz ola bilməyəcəyini qəbul edərək; Sevilya hakimiyyət orqanlarının və İspaniya UNESCO-sunun nümayəndələrinin dəstəyini minnətdarlıqla qeyd edərək, dünyanın müxtəlif yerlərindən və əlaqədar elm sahələrindən olan, aşağıda imza atmış alimlər kimi bir araya gəlib zorakılıq haqqında aşağıdakı Bəyanat üzərində razılığa gəldik. Bu bəyanatda hətta öz sahələrimizin bəzi nümayəndələrinin zorakılığa və müharibəyə haqq qazandırmaq üçün istifadə etdikləri, guya bioloji kəşflər sayılan bir sıra nəticələri şübhə altına alırıq. Həmin iddia edilən kəşflər dövrümüzdə bədbinlik mühitinin yaranmasına töhfə verdiyindən, bu yanlış müddəaların açıq və düşünülmüş şəkildə rədd edilməsinin Beynəlxalq Sülh İlinə əhəmiyyətli töhfə verə biləcəyini bildiririk.
Zorakılığa və müharibəyə haqq qazandırmaq üçün elmi nəzəriyyələrdən və məlumatlardan sui-istifadə etmək yeni hadisə deyil; bu, müasir elmin yaranmasından bəri baş verir. Məsələn, təkamül nəzəriyyəsindən yalnız müharibəni deyil, həm də soyqırımı, müstəmləkəçiliyi və zəiflərin sıxışdırılmasını əsaslandırmaq üçün istifadə edilib.
Mövqeyimizi beş müddəa şəklində ifadə edirik. Zorakılıq və müharibə ilə bağlı elmi sahələrimizin baxış bucağından səmərəli şəkildə araşdırıla biləcək bir çox başqa məsələlərin də olduğunu bilirik. Lakin burada özümüzün çox mühüm ilk addım hesab etdiyimiz məsələ ilə kifayətlənirik.
Birinci müddəa — 1-ci abzas
MÜHARİBƏ ETMƏYƏ MEYLİ HEYVAN ƏCDADLARIMIZDAN MİRAS ALDIĞIMIZI SÖYLƏMƏK ELMİ BAXIMDAN YANLIŞDIR. Heyvan növlərində döyüşlər geniş yayılsa da, təbii şəraitdə yaşayan növlərdə eyni növün mütəşəkkil qrupları arasında dağıdıcı döyüş hallarından indiyədək yalnız bir neçəsi qeydə alınıb və onların heç birində xüsusi olaraq silah kimi hazırlanmış alətlərdən istifadə edilməyib. Başqa növlərin ovlanaraq yeyilməsi şəklində adi yırtıcı qidalanma davranışını eyni növün fərdləri arasındakı zorakılıqla eyniləşdirmək olmaz. Müharibə yalnız insanlara xas hadisədir və başqa heyvanlarda baş vermir.
Müharibənin zaman keçdikcə bu qədər köklü dəyişməsi onun mədəniyyətin məhsulu olduğunu göstərir. Onun biologiya ilə əlaqəsi əsasən qrupların fəaliyyətini əlaqələndirməyə, texnologiyanı ötürməyə və alətlərdən istifadə etməyə imkan yaradan dil vasitəsilə qurulur. Müharibə bioloji baxımdan mümkündür, lakin qaçılmaz deyil; bunu onun baş verməsinin və xarakterinin zaman və məkana görə dəyişməsi də göstərir. Əsrlərlə müharibə aparmamış mədəniyyətlər var; elə mədəniyyətlər də var ki, bəzi dövrlərdə tez-tez müharibə aparıb, başqa dövrlərdə isə aparmayıb.
İkinci müddəa
MÜHARİBƏNİN VƏ YA HƏR HANSI BAŞQA ZORAKI DAVRANIŞIN İNSAN TƏBİƏTİMİZƏ GENETİK OLARAQ PROQRAMLAŞDIRILDIĞINI SÖYLƏMƏK ELMİ BAXIMDAN YANLIŞDIR. Genlər sinir sisteminin fəaliyyətinin bütün səviyyələrində iştirak etsə də, genlər inkişaf potensialı təmin edir; bu potensial isə yalnız ekoloji və sosial mühitlə qarşılıqlı əlaqədə gerçəkləşə bilər. Fərdlər yaşadıqları təcrübələrdən təsirlənməyə meyllilik baxımından fərqlənsələr də, onların şəxsiyyətini müəyyən edən genetik irsləri ilə tərbiyə və qayğı şəraitinin qarşılıqlı təsiridir. Nadir patoloji hallar istisna olmaqla, genlər zorakılığa mütləq meylli olan fərdlər yaratmır. Onlar bunun əksini də müəyyən etmir. Genlər davranış imkanlarımızın formalaşmasında birgə iştirak etsə də, nəticəni təkbaşına müəyyənləşdirmir.
Üçüncü müddəa
İNSANIN TƏKAMÜLÜ GƏDİŞİNDƏ AQRESSİV DAVRANIŞIN DİGƏR DAVRANIŞ NÖVLƏRİNƏ NİSBƏTƏN DAHA ÇOX SEÇİLDİYİNİ SÖYLƏMƏK ELMİ BAXIMDAN YANLIŞDIR. Yaxşı öyrənilmiş bütün növlərdə qrup daxilində mövqe əməkdaşlıq etmək və həmin qrupun quruluşuna uyğun sosial funksiyaları yerinə yetirmək bacarığı ilə əldə olunur. «Dominantlıq» sosial bağları və yaxın münasibətləri əhatə edir; aqressiv davranışları da ehtiva etsə də, sadəcə daha böyük fiziki gücə sahib olmaq və ondan istifadə etmək demək deyil. Heyvanlarda aqressiv davranışa yönəlmiş süni genetik seçim aparıldıqda qısa müddətdə həddindən artıq aqressiv fərdlər əldə edilib; bu da təbii şəraitdə aqressivliyin maksimum səviyyədə seçilmədiyini göstərir. Təcrübə yolu ilə yaradılmış belə həddindən artıq aqressiv heyvanlar sosial qrupda olduqda ya onun sosial quruluşunu pozur, ya da qrupdan qovulurlar. Zorakılıq nə təkamül irsimizdə, nə də genlərimizdə mövcuddur.
Dördüncü müddəa
İNSANLARIN «ZORAKI BEYNƏ» MALİK OLDUĞUNU SÖYLƏMƏK ELMİ BAXIMDAN YANLIŞDIR. Zorakı hərəkət etməyə imkan verən sinir aparatımız olsa da, bu aparat daxili və ya xarici qıcıqlandırıcıların təsiri ilə avtomatik olaraq fəallaşmır. Ali primatlar kimi və digər heyvanlardan fərqli olaraq, ali sinir proseslərimiz belə qıcıqlandırıcıları onların əsasında hərəkət etməzdən əvvəl süzgəcdən keçirir. Necə davranmağımız keçdiyimiz şərtlənmə və sosiallaşma prosesləri ilə formalaşır. Neyrofiziologiyamızda bizi zorakılıqla cavab verməyə məcbur edən heç nə yoxdur.
Beşinci müddəa
MÜHARİBƏNİN «İNSTİNKT» VƏ YA HƏR HANSI TƏK BİR MOTİVASİYA İLƏ YARANDIĞINI SÖYLƏMƏK ELMİ BAXIMDAN YANLIŞDIR. Müasir müharibənin meydana çıxması bəzən «instinktlər» adlandırılan emosional və motivasiya amillərinin üstünlüyündən idraki amillərin üstünlüyünə doğru gedən bir proses olub. Müasir müharibə itaətkarlıq, təlqinə həssaslıq və idealizm kimi şəxsi xüsusiyyətlərin, dil kimi sosial bacarıqların, eləcə də xərclərin hesablanması, planlaşdırma və informasiyanın emalı kimi rasional mülahizələrin institusional səviyyədə istifadəsini əhatə edir. Müasir müharibə texnologiyası həm bilavasitə döyüşçülərin hazırlanmasında, həm də ümumi əhali arasında müharibəyə dəstək yaratmağa yönəlmiş hazırlıqda zorakılıqla əlaqəli xüsusiyyətləri həddindən artıq qabardıb. Bu qabartma nəticəsində həmin xüsusiyyətlər çox vaxt prosesin nəticələri deyil, səbəbləri kimi səhv qəbul edilir.
Nəticə
Belə nəticəyə gəlirik ki, biologiya bəşəriyyəti müharibəyə məhkum etmir və bəşəriyyət bioloji bədbinliyin əsarətindən qurtularaq bu Beynəlxalq Sülh İlində və gələcək illərdə zəruri köklü dəyişiklik vəzifələrini yerinə yetirmək üçün özünəinam qazana bilər. Bu vəzifələr əsasən institusional və kollektiv xarakter daşısa da, bədbinlik və nikbinliyin həlledici amillər olduğu ayrı-ayrı iştirakçıların şüuruna da əsaslanır. «Müharibələr insanların şüurunda başlayır» deyildiyi kimi, sülh də bizim şüurumuzda başlayır. Müharibəni icad etmiş eyni növ sülhü də icad etməyə qadirdir. Məsuliyyət hər birimizin üzərinə düşür.
Sevilya, 16 may 1986-cı il