प्रस्तावना — अनुच्छेद १
हिंसा र युद्ध हाम्रो प्रजातिका सबैभन्दा खतरनाक तथा विनाशकारी गतिविधि भएकाले, आआफ्ना वैज्ञानिक विषयका दृष्टिकोणबाट तिनलाई सम्बोधन गर्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो भन्ने विश्वास गर्दै; विज्ञान मानव संस्कृतिको उपज हो र यो अन्तिम वा सबै कुरा समेट्ने खालको हुन सक्दैन भन्ने स्वीकार गर्दै; तथा सेभिलका अधिकारीहरू र स्पेनका युनेस्को प्रतिनिधिहरूबाट प्राप्त सहयोगप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्दै, विश्वका विभिन्न भाग र सम्बन्धित विज्ञानका क्षेत्रहरूबाट आएका हामी तल हस्ताक्षर गर्ने विद्वान्हरू भेला भई हिंसासम्बन्धी निम्न वक्तव्यमा सहमत भएका छौँ। यसमा हामी हिंसा र युद्धलाई औचित्य दिन, हाम्रै विषयका केही व्यक्तिले समेत प्रयोग गरेका कथित जैविक निष्कर्षहरूमाथि प्रश्न उठाउँछौँ। यस्ता कथित निष्कर्षहरूले हाम्रो समयमा निराशावादी वातावरण निर्माण गर्न योगदान गरेका हुनाले, यी गलत कथनहरूको खुला र विचारपूर्ण खण्डनले अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति वर्षमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ भन्ने हाम्रो धारणा छ।
प्रस्तावना — अनुच्छेद २
हिंसा र युद्धलाई जायज ठहराउन वैज्ञानिक सिद्धान्त र तथ्याङ्कको दुरुपयोग नयाँ कुरा होइन; आधुनिक विज्ञानको उदयदेखि नै यस्तो हुँदै आएको छ। उदाहरणका लागि, विकासवादको सिद्धान्तलाई युद्ध मात्र होइन, नरसंहार, उपनिवेशवाद र कमजोरहरूको दमनलाई समेत औचित्य दिन प्रयोग गरिएको छ।
प्रस्तावना — अनुच्छेद ३
हामी आफ्नो धारणा पाँच प्रतिपादनका रूपमा प्रस्तुत गर्छौँ। हिंसा र युद्धसँग सम्बन्धित अन्य धेरै प्रश्नलाई पनि हाम्रा विषयका दृष्टिकोणबाट उपयोगी ढङ्गले सम्बोधन गर्न सकिन्छ भन्ने हामीलाई थाहा छ। तर यहाँ हामीले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण ठानेको पहिलो कदममै आफ्नो चर्चा सीमित राखेका छौँ।
प्रस्ताव १ — अनुच्छेद १
हामीले हाम्रा पशु पूर्वजहरूबाट युद्ध गर्ने प्रवृत्ति वंशानुगत रूपमा प्राप्त गरेका छौँ भन्नु वैज्ञानिक दृष्टिले गलत हो। विभिन्न पशु प्रजातिहरूमा लडाइँ व्यापक रूपमा पाइए तापनि, प्राकृतिक अवस्थामा बस्ने जनावरहरूमा एउटै प्रजातिका सङ्गठित समूहहरूबीच विनाशकारी लडाइँ भएको थोरै घटना मात्र अभिलेख गरिएका छन्; तीमध्ये कुनैमा पनि हतियारका रूपमा प्रयोग गर्न बनाइएका औजार प्रयोग भएको पाइँदैन। अन्य प्रजातिका जनावरलाई सिकार गरी खाने सामान्य शिकारी व्यवहारलाई एउटै प्रजातिभित्र हुने हिंसासँग समान ठान्न मिल्दैन। युद्ध विशेषतः मानवीय घटना हो र अन्य जनावरमा हुँदैन।
प्रस्ताव १ — अनुच्छेद २
समयसँगै युद्धको स्वरूपमा अत्यन्त ठूलो परिवर्तन आएको तथ्यले यो संस्कृतिको उपज हो भन्ने देखाउँछ। यसको जैविक सम्बन्ध मुख्यतः भाषामार्फत हुन्छ, जसले समूहहरूको समन्वय, प्रविधिको हस्तान्तरण र औजारको प्रयोग सम्भव बनाउँछ। युद्ध जैविक रूपमा सम्भव छ, तर अपरिहार्य छैन; फरकफरक समय र स्थानमा यसको घट्ने अवस्था र स्वरूपमा देखिने भिन्नताले यही देखाउँछ। केही संस्कृतिले शताब्दीयौँसम्म युद्ध गरेका छैनन्, र केहीले कुनै समयमा बारम्बार युद्ध गरेका छन् भने अन्य समयमा गरेका छैनन्।
प्रस्ताव २
युद्ध वा अन्य कुनै पनि हिंसात्मक व्यवहार मानव स्वभावमा आनुवंशिक रूपमा पूर्वनिर्धारित छ भन्नु वैज्ञानिक दृष्टिले गलत हो। जीनहरू स्नायु प्रणालीको कार्यका सबै तहमा संलग्न भए पनि तिनले विकाससम्बन्धी सम्भावना मात्र प्रदान गर्छन्, जुन पारिस्थितिक र सामाजिक वातावरणसँगको अन्तर्क्रियामा मात्रै वास्तविक रूपमा प्रकट हुन सक्छ। मानिसहरू आफ्ना अनुभवबाट कति प्रभावित हुन्छन् भन्ने प्रवृत्तिमा भिन्नता भए पनि, उनीहरूको आनुवंशिक विरासत र हुर्काइ तथा स्याहारका परिस्थितिबीचको अन्तर्क्रियाले उनीहरूको व्यक्तित्व निर्धारण गर्छ। दुर्लभ रोगात्मक अवस्थाहरूबाहेक, जीनहरूले व्यक्तिलाई अनिवार्य रूपमा हिंसातर्फ प्रवृत्त बनाउँदैनन्। न त तिनले त्यसको उल्टो, अर्थात् अनिवार्य रूपमा अहिंसातर्फ प्रवृत्त हुने अवस्था नै निर्धारण गर्छन्। जीनहरूले हाम्रा व्यवहारसम्बन्धी क्षमताहरूको गठनमा भूमिका खेले पनि, परिणामलाई तिनले एक्लै निश्चित गर्दैनन्।
प्रस्ताव ३
मानव विकासक्रममा अन्य प्रकारका व्यवहारको तुलनामा आक्रामक व्यवहारलाई बढी छनोट गरिएको छ भन्नु वैज्ञानिक दृष्टिले गलत हो। राम्रोसँग अध्ययन गरिएका सबै प्रजातिहरूमा समूहभित्रको स्थान सहकार्य गर्ने र समूहको संरचनाअनुसारका सामाजिक भूमिका निर्वाह गर्ने क्षमताबाट प्राप्त हुन्छ। ‘प्रभुत्व’मा सामाजिक बन्धन र आबद्धताहरू समावेश हुन्छन्; यसमा आक्रामक व्यवहारको भूमिका भए पनि, यो बढी शारीरिक शक्ति हुनु र त्यसको प्रयोग गर्नुको मात्र कुरा होइन। जनावरहरूमा आक्रामक व्यवहारका लागि कृत्रिम रूपमा आनुवंशिक छनोट गरिँदा छिट्टै अत्यधिक आक्रामक जीवहरू उत्पन्न भएका छन्; यसले प्राकृतिक परिस्थितिमा आक्रामकताको अधिकतम छनोट भएको थिएन भन्ने देखाउँछ। प्रयोगबाट यसरी उत्पन्न अत्यधिक आक्रामक जनावरहरू सामाजिक समूहमा हुँदा तिनले त्यस समूहको सामाजिक संरचना विथोल्छन् वा समूहबाट निकालिन्छन्। हिंसा न त हाम्रो विकासक्रमबाट प्राप्त विरासतमा छ, न हाम्रा जीनमा।
प्रस्ताव ४
मानिससँग ‘हिंसात्मक मस्तिष्क’ हुन्छ भन्नु वैज्ञानिक दृष्टिले गलत हो। हिंसात्मक कार्य गर्न सक्ने स्नायु संयन्त्र हामीसँग भए पनि, आन्तरिक वा बाह्य उद्दीपनले त्यसलाई स्वतः सक्रिय गराउँदैनन्। अन्य उच्च प्राइमेटहरूजस्तै र अन्य जनावरहरूभन्दा फरक, हाम्रो उच्चस्तरीय स्नायु प्रक्रियाले त्यस्ता उद्दीपनका आधारमा कुनै कार्य हुनुअघि तिनलाई छान्ने काम गर्छ। हामी कसरी व्यवहार गर्छौँ भन्ने कुरा हामीले पाएको अनुबन्धन र सामाजिकीकरणबाट आकार लिन्छ। हामीलाई हिंसात्मक प्रतिक्रिया दिन बाध्य पार्ने कुनै कुरा हाम्रो स्नायु-शरीरक्रियाविज्ञानमा छैन।
प्रस्ताव ५
युद्ध ‘सहज प्रवृत्ति’ वा कुनै एउटै प्रेरणाको कारणले हुन्छ भन्नु वैज्ञानिक दृष्टिले गलत हो। आधुनिक युद्धको विकासक्रममा कहिलेकाहीँ ‘सहज प्रवृत्ति’ भनिने भावनात्मक तथा प्रेरणासम्बन्धी कारकहरूको प्रधानताबाट संज्ञानात्मक कारकहरूको प्रधानतातर्फ संक्रमण भएको छ। आधुनिक युद्धमा आज्ञापालन, सुझावबाट सजिलै प्रभावित हुने प्रवृत्ति र आदर्शवादजस्ता व्यक्तिगत विशेषताहरू; भाषाजस्ता सामाजिक सीपहरू; तथा लागतको गणना, योजना निर्माण र सूचना प्रशोधनजस्ता तर्कसङ्गत विचारहरूको संस्थागत प्रयोग हुन्छ। आधुनिक युद्धको प्रविधिले वास्तविक लडाकुहरूको प्रशिक्षण र आम जनतामा युद्धका लागि समर्थन तयार पार्ने प्रक्रियामा हिंसासँग जोडिएका विशेषताहरूलाई अतिशय बढाएको छ। यसरी ती विशेषताहरूलाई अत्यधिक बढाइँदा, तिनलाई प्रायः यस प्रक्रियाका परिणामका सट्टा कारण ठानिन्छ।
निष्कर्ष
अतः हामी निष्कर्ष निकाल्छौँ कि जीवविज्ञानले मानवजातिलाई युद्ध गर्न बाध्य पार्दैन; मानवजाति जैविक निराशावादको बन्धनबाट मुक्त भई यस अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति वर्ष र आगामी वर्षहरूमा आवश्यक रूपान्तरणकारी कार्यहरू आत्मविश्वासका साथ गर्न सक्षम बन्न सक्छ। यी कार्यहरू मुख्यतः संस्थागत र सामूहिक भए पनि, तिनको आधार व्यक्तिगत सहभागीहरूको चेतनामा पनि रहन्छ, जसका लागि निराशावाद र आशावाद महत्त्वपूर्ण कारक हुन्। जसरी ‘युद्धहरू मानिसका मनमा सुरु हुन्छन्’, शान्ति पनि हाम्रा मनमै सुरु हुन्छ। युद्धको आविष्कार गर्ने यही प्रजाति शान्तिको आविष्कार गर्न पनि सक्षम छ। यसको जिम्मेवारी हामी प्रत्येकमा छ।
मिति
सेभिल, १६ मे १९८६