Pêşgotin — paragraf 1
Em bawer dikin ku ji aliyê qadên zanistî yên xwe ve mijûlbûna bi çalakiyên herî xeternak û wêranker ên cureyê me, ango tundûtûjî û şer, berpirsiyariya me ye. Em dizanin ku zanist berhemeke çanda mirovî ye û nikare gotina dawî an jî şiroveyeke hemûalî be. Em ji bo piştgiriya rayedarên Sevîlyayê û nûnerên UNESCO yên Îspanyayê spasdar in. Em zanayên ji seranserê cîhanê, ji qadên zanistî yên têkildar, ku navên me li jêr hatine îmzekirin, hatin cem hev û li ser vê Daxuyaniya Derbarê Tundûtûjiyê li hev kirin. Di vê daxuyaniyê de em çend encamên ku wekî vedîtinên biyolojîk hatine îdiakirin û ji bo rewakirina tundûtûjî û şer hatine bikaranîn, heta ji aliyê hin kesên di qadên me de jî, dipirsin û rexne dikin. Ji ber ku van îdiayan li serdema me atmosfereke bêhêvîbûnê xurt kiriye, em bawer dikin ku redkirina eşkere û bi baldarî ya van gotinên şaş dikare ji bo Sala Aştiyê ya Navneteweyî alîkariyeke girîng be.
Pêşgotin — paragraf 2
Bikaranîna şaş a teorî û daneyên zanistî ji bo rewakirina tundûtûjî û şer ne tiştekî nû ye; ji destpêka zanista nûjen ve ev yek heye. Bo nimûne, teoriya geşedana zindiyan ne tenê ji bo rewakirina şer, lê her wiha ji bo qirkirina komên etnîkî, kolonyalîzmê û tepeserkirina kesên lawaz jî hatiye bikaranîn.
Pêşgotin — paragraf 3
Em helwesta xwe di şiklê pênc xalên bingehîn de diyar dikin. Em dizanin ku gelek pirsgirêkên din ên derbarê tundûtûjî û şer de hene, ku ji nêrîna qadên zanistî yên me ve dikarin bi awayekî sûdmend bên lêkolînkirin; lê li vir em xwe tenê bi tiştê ku em wekî gaveke yekem a herî girîng dibînin re sînordar dikin.
Pêşniyar 1 — paragraf 1
JI ALIYÊ ZANISTÎ VE NE RAST E ku bê gotin meyla şerkirinê me ji bav û kalên xwe yên heywanî mîrat girtiye. Her çend pevçûn di gelek cureyên heywanan de tê dîtin jî, li nav heywanên ku di şertên xwezayî de dijîn, tenê çend bûyerên pevçûnên wêranker ên di navbera komên rêxistinkirî yên heman cureyî de hatine ragihandin; di van bûyeran de yek jî bikaranîna amûrên ku bi taybetî ji bo çekbûnê hatibin çêkirin nîşan nade. Xwarina asayî ya ku heywan bi şikarkirina cureyên din peyda dikin nayê bi tundûtûjiya di navbera endamên heman cureyî de wekhev kirin. Şer fenomeneke taybet a mirovî ye û li heywanên din nayê dîtin.
Pêşniyar 1 — paragraf 2
Ev rastî ku şer di dirêjahiya demê de ewqas bi awayekî bingehîn hatiye guhertin nîşan dide ku ew berhemekî çandê ye. Têkiliya wê ya biyolojîkî bi giranî bi ziman re ye; ziman rê dide ku kom bên hevrêzkirin, teknolojî bê veguhastin û amûr bên bikaranîn. Ji aliyê biyolojîkî ve şer dikare çêbibe, lê ne mecbûr e ku çêbibe; cûdabûna derketina wê û awayê wê li gor dem û cih vê yekê nîşan dide. Hin çand bi sedsalan şer nekirine, lê hin çand di hin deman de pir caran şer kirine û di demên din de şer nekirine.
Pêşniyar 2
JI ALIYÊ ZANISTÎ VE NE RAST E ku bê gotin şer an jî her reftareke din a tundûtûj di xwezaya mirov de ji aliyê genan ve ji berê hatibe bernamekirin. Her çend gen di hemû astên karê pergala siniran de rolek dilîzin jî, ew potansiyela pêşketinê pêşkêş dikin ku tenê bi têkiliya bi hawîrdora ekolojîk û civakî re dikare bibe rastî. Her çend mirov di rewşa bandorwergirtina ji ezmûnên xwe de ji hev cuda bin jî, kesayetiya wan ji têkiliya di navbera mîrata genetîkî û şertên mezinbûn û perwerdekirinê de pêk tê. Ji bilî rewşên nexweşî yên pir kêm, gen mirovan bi awayekî mecbûrî ne dikin ku meyla tundûtûjiyê hebin. Her wiha ew meyla berevajî wê jî bi mecbûrî diyar nakin. Gen di avabûna kapasîteyên reftara me de rolek dilîzin, lê bi tena serê xwe encamê diyar nakin.
Pêşniyar 3
JI ALIYÊ ZANISTÎ VE NE RAST E ku bê gotin di pêvajoya geşedana mirov de reftara êrîşkar ji cureyên din ên reftarê zêdetir hatiye hilbijartin. Di hemû cureyên ku baş hatine lêkolînkirin de, cih û statûya endamekî di nav koma xwe de bi şiyana hevkariyê û bicihanîna erkên civakî yên li gor avahiya wê komê tê bidestxistin. 'Serdestî' girêdan û têkiliyên civakî di xwe de digire; ew tenê xwedîbûn û bikaranîna hêza laşî ya ji ya kesên din mezintir nîne, her çend reftarên êrîşkar jî tê de rol dilîzin. Dema ku li heywanan hilbijartina genetîkî ya ji bo reftara êrîşkar bi awayekî çêkirî hatiye pêkanîn, bi lez heywanên pir êrîşkar hatine afirandin; ev nîşan dide ku di şertên xwezayî de êrîşkarî heta asta herî bilind nehatiye hilbijartin. Dema heywanên pir êrîşkar ên bi ceribandinan hatine afirandin di komeke civakî de bin, yan avahiya wê komê têk didin yan jî ji komê tên derxistin. Tundûtûjî ne di mîrata me ya geşedanê de ye û ne jî di genên me de ye.
Pêşniyar 4
JI ALIYÊ ZANISTÎ VE NE RAST E ku bê gotin mirov xwedî 'mêjiyekî tundûtûj' in. Her çend em xwedî pergala sinirî ne ku dikare rê li ber reftara tundûtûj veke jî, ew bi teşwîqên hundirîn an derveyî bi awayekî otomatîk nayê çalakkirin. Wekî pîrîmatên pêşketî yên din û berevajî heywanên din, pêvajoyên me yên sinirî yên bilind berî ku em li gor van teşwîqan tevbigirin, wan di ber filtreyekê re derbas dikin. Awayê tevgera me bi şertkirin û civakîbûna ku me derbas kiriye tê şêwedan. Di fîzyolojiya pergala sinirên me de tiştek nîne ku me mecbûr bike bi tundûtûjî bersiv bidin.
Pêşniyar 5
JI ALIYÊ ZANISTÎ VE NE RAST E ku bê gotin şer ji 'xwezayîtiya hundirîn' (instinct) an jî tenê ji yek motîvasyonekê tê. Derketina şerê nûjen pêvajoyek bûye ku tê de girîngiya sereke ji faktorên hestyarî û motîvasyonî, ku carinan 'instinct' tên binavkirin, ber bi faktorên hişî û têgihiştinê ve hatiye guhartin. Şerê nûjen bikaranîna sazûmanî ya taybetmendiyên kesayetî, wekî guhdarîkirina fermanan, bi hêsanî bandora pêşniyarên kesên din wergirtin û îdealîzm; şiyanên civakî, wekî ziman; û nirxandinên aqilane, wekî hesabkirina lêçûnê, plansazî û pêvajokirina agahiyan, di xwe de digire. Teknolojiya şerê nûjen taybetmendiyên bi tundûtûjiyê re têkildar hem di perwerdekirina şervanên rastîn de hem jî di amadekirina piştgiriya şer di nav gel de bi awayekî zêde xurt kiriye. Ji ber vê xurtkirina zêde, ev taybetmendî pir caran bi şaşî wekî sedemên wê pêvajoyê tên dîtin, ne wekî encamên wê.
Encam
Em digihîjin vê encamê ku biyolojî mirovahiyê ji bo şer mehkûm nake; mirovahî dikare ji zincîrên bêhêvîtiya biyolojîkî azad bibe û bi baweriya bi xwe karên guhertinê yên ku di vê Sala Aştiyê ya Navneteweyî û salên piştî wê de pêwîst in, bi cih bîne. Her çend ev kar bi giranî karên sazûmanî û kolektîf bin jî, ew her wiha li ser hişmendiya kesên ku tê de beşdar dibin radiwestin; ji bo wan bêhêvîtî û hêvî faktorên pir girîng in. Wekî ku 'şer di hişên mirovan de dest pê dikin', aştî jî di hişên me de dest pê dike. Heman cureyê ku şer afirandiye dikare aştiyê jî biafirîne. Berpirsiyarî li ser milê her yek ji me ye.
Dîrok
Sevîlya, 16 Gulan 1986